Armia Czerwona

Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona
ros. Рабоче-крестьянская Красная армия
RKKA
ros. РККА
Ilustracja
Czerwona gwiazda wz. 1936 – symbol Armii Czerwonej w latach 1936–1946
Państwo

 ZSRR

Historia
Data sformowania

28 stycznia 1918

Data rozformowania

25 lutego 1946
(zmiana nazwy na Armia Radziecka)

Pierwszy dowódca

komandarm II rangi Jukums Vācietis

Święto

23 lutego (Dzień Obrońcy Ojczyzny)

Dane podstawowe
Liczebność

196 000 (kwiecień 1918)
5 300 000 (luty 1946)

Początki Armii Czerwonej – Trocki i Lenin wraz z żołnierzami Mundury żołnierzy Armii Czerwonej z 1919 r. Młot i pług – pierwszy symbol Armii Czerwonej Parada Armii Czerwonej na placu Czerwonym w Moskwie, 1922 r.

Armia Czerwona (właściwie Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona, ros. Рабоче-крестьянская Красная армия, RKKA) – siły zbrojne Rosji Radzieckiej (RFSRR) w latach 1918–1922, następnie wojska lądowe Sił Zbrojnych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) w latach 1922–1946. W 1946 zmieniła nazwę na Armia Radziecka, pod którą istniała do 1992 roku.

W skład Armii Czerwonej wchodziły także Wojskowe Siły Powietrzne. Razem z marynarką, oddziałami NKWD (wojskami pogranicznymi, wojskami wewnętrznej ochrony republiki i Państwowej Straży Konwojowej) Armia Czerwona tworzyła Siły Zbrojne ZSRR od 10 lutego?/23 lutego 1918 do 25 lutego 1946.

Za datę utworzenia Armii Czerwonej przyjmuje się 23 lutego 1918 (w Federacji Rosyjskiej do dziś tego dnia jest obchodzony Dzień Obrońcy Ojczyzny). Wtedy to rozpoczęto masowe przyjmowanie ochotników do Armii Czerwonej, utworzonej dekretem Rady Komisarzy Ludowych RFSRR „O Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej”, podpisanym 15 stycznia?/28 stycznia 1918.

Początki Armii Czerwonej

Po rewolucji październikowej i rozpędzeniu 18 stycznia 1918 demokratycznie wybranej rosyjskiej Konstytuanty, 28 stycznia 1918 roku dotychczasowe bojówki partyjne bolszewików, zwane Czerwoną Gwardią, na mocy dekretu Rady Komisarzy Ludowych zostały przekształcone w Robotniczo-Chłopską Armię Czerwoną. Początkowo była to formacja ochotnicza, bez stopni wojskowych, a oficerowie przez krótki okres – bo zaledwie do maja 1918 – wybierani byli demokratycznie. Wtedy też wprowadzono powszechną służbę wojskową, a do każdej jednostki wojskowej przydzielono komisarzy politycznych (tzw. politruków), podległych osobnemu pionowi komisarzy politycznych. Istniała więc dwuwładza na każdym szczeblu dowodzenia (na najwyższym: dowódca liniowy – politruk). 4 września 1918 podjęto decyzję o przekształceniu Rosji bolszewickiej w obóz wojskowy. Powołano Rewolucyjną Radę Wojenną Republiki z Lwem Trockim na czele, kierującą całym wysiłkiem wojennym kraju.

W tworzenie Armii Czerwonej był czynnie zaangażowany Lew Trocki. Oficjalnie jej pierwszym głównodowodzącym mianowany został 4 września 1918 Jukums Vācietis – oficer armii rosyjskiej łotewskiego pochodzenia, którego 8 lipca 1919 zastąpił Siergiej Kamieniew.

W czasie wojny domowej przez szeregi Armii Czerwonej przewinęło się 75 000 byłych oficerów Armii Imperium Rosyjskiego, w tym 775 generałów i 1726 innych oficerów sztabowych. Liczbę dezerterów z Armii Czerwonej w okresie styczeń 1919 – czerwiec 1920 ocenia się zaś na 2,6 miliona żołnierzy.

Armia Czerwona w latach dwudziestych

Od 1921 roku po opanowaniu sytuacji w europejskich granicach Rosji bolszewickiej, rozpoczął się proces redukcji armii z etatów wojennych na pokojowe. Podstawowy element z jakiego składały się armie bolszewickie – dywizja strzelecka, zmniejszył swój etat z 58 tys. do 15 tys. żołnierzy.

W wyniku przejścia na organizację pułkową, zróżnicowanie ze względu na miejsce stacjonowania oraz wprowadzenie nowego systemu uzupełnień wojsk etat dywizji zmniejszono jeszcze bardziej.

Poziom redukcji Armii Czerwonej

Stan Armii Czerwonej w okresie międzywojennym związany był z reformami z lat 1924–1925.

Reforma polegała na przejściu na nowy system kompletowania piechoty i kawalerii, a więc głównych rodzajów wojska. Zakładała ona minimalną liczebność jednostek służących w ramach systemu kadrowego – skoszarowanego wraz z kadrami dowódców, a dominacje systemu kompletowania na zasadzie terytorialnej – milicyjnej (głównie szeregowi). System pozwolił utrzymywać w czasie pokoju stosunkowo małą armię (562 tys. w październiku 1924), a jednocześnie szkolić na letnich obozach masy przyszłych rezerwistów. Zaoszczędzono w ten sposób na utrzymaniu wojsk, co pozwoliło stopniowo powiększać stany zmagazynowanego uzbrojenia i je unowocześniać. I tak armia dysponowała:

Rok Ilość
karabinów karabinów
maszynowych
dział
1921
koniec roku
1497 tys. 21,3 tys. 3388
1924
koniec roku
1467 tys. 28,1 tys. 3874
1927
połowa roku
1599 tys. 31,7 tys. 6413
1929
koniec roku
1991 tys. 42,4 tys. 9300
Żołnierz Armii Czerwonej pod koniec lat 20. Widoczna czapka budionnówka i charakterystyczne zapięcia kołnierzy

Wprowadzono również zasadę jednoosobowego dowództwa zarówno o kompetencjach administracyjnych, jak i szkoleniowych wojsk i zlanie się kompetencji liniowych z politycznymi w jednych rękach. Dotyczy to głównie wyższych dowództw. I tak zatwierdzono instytucję Głównodowodzącego wszystkich Sił Zbrojnych ZSRR a został nim Ludowy Komisarz do spraw Wojsk i Sił Morskich. Miał on pod sobą Sztab Generalny RKKA (sprawy operacyjne), Dowództwo RKKA (sprawy administracyjne), Inspektorat RKKA (sprawy szkoleniowa), Polityczne Dowództwo RKKA („politrucy”), Dowództwo Wojsk Lotniczych RKKA, Dowództwo Sił Morskich ZSRR i inne. Rzuca się w oczy podległość „politruków” najwyższemu dowódcy wojsk.

Struktura organizacyjna Armii Czerwonej w końcu lat dwudziestych wyglądała następująco:

Armia Czerwona w latach trzydziestych XX w.

Żołnierze Armii Czerwonej na przełomie lat 20. i 30. Żołnierze Armii Czerwonej (listopad 1937)

Nowym etapem w rozwoju Armii Czerwonej jest okres wielkich przeobrażeń w gospodarce sowieckiej związany z tzw. „pięciolatkami”. Zaczęły się one dosyć chaotycznie w 1929 roku rozbudową bazy przemysłowej wyraźnie ukierunkowanej na potrzeby wojska. Pierwsze korzyści zaczęły pojawiać się w 1931 roku. Wtedy też Armia Czerwona zsynchronizowała swoje plany rozwoju z możliwościami nowego przemysłu:

Powyższy projekt znalazł swoje odbicie w strukturze organizacyjnej RKKA:

Systematyczny proces rozbudowy trwał w następnych latach. Do końca 1937 roku, a więc do końca drugiej „pięciolatki” zamierzano skompletować uzbrojenie, które pozwoliłoby wystawić: 160 dywizji strzeleckich, 22 dywizje kawalerii oraz 6 korpusów zmechanizowanych. Jeśli chodzi o ciężkie uzbrojenie dałoby to 45 tys. dział (w latach 1935–1936 limit podniesiono o dodatkowe 5 tys. dział), 15 tys. czołgów oraz 7,5 tys. samolotów.

W rzeczywistości na 1 stycznia 1938 r. Armia Czerwona dysponowała następującym uzbrojeniem:

Opierając się na powyższych zapasach, RKKA dokonywała ciągłej rozbudowy organizacyjnej swych wojsk:

Armia Czerwona w przededniu II wojny światowej

Wspólne zdjęcie wszystkich pięciu marszałków Związku Radzieckiego z końca lat 30. (od lewej): Michaił Tuchaczewski, Siemion Budionny, Klimient Woroszyłow, Wasilij Blücher i Aleksandr Jegorow. Spośród nich Wielki terror przeżyli tylko Budionny i Woroszyłow

Wybuch II wojny światowej (1 września 1939 r.) zastał RKKA w trakcie realizacji kolejnego planu rozbudowy wojsk, ściśle zgranego w czasie z trzecią „pięciolatką”. Jego realizacja rozpoczęła się w styczniu 1938 roku i miała zakończyć się w styczniu 1943 roku.

Przewidywano wystawienie na wypadek wojny 170 dywizji strzeleckich o wysokich etatach wojennych (zebrane w 45 Korpusów Strzeleckich), 29 dywizji kawalerii (część zebrana w 5 Korpusów Kawalerii), 47 brygad w wojskach pancernych (w tym 12 brygad w 4 Korpusach Pancernych) oraz 124 pułki artylerii poza dywizyjnej (korpusów i Rezerwy Naczelnego Dowództwa). Gdyby wojna się przedłużała zamierzano zgromadzić w ciągu pół roku uzbrojenie dla kolejnych 30 dywizji strzeleckich. Liczba czołgów w linii po doliczeniu jednostek pancernych w dywizjach piechoty i kawalerii miała osiągnąć 17300 pojazdów.

Wraz z narastającym napięciem międzynarodowym następowała modyfikacja tego planu. W wyniku tworzonych na bieżąco korekt organizacyjnych Armia Czerwona, która na stopie pokojowej dysponowała 1 513 000 żołnierzy (stan na 1 stycznia 1938), na wypadek wojny miała rozwinąć się do maksymalnie 6 503 000 ludzi.

Zanim ta poprawiona machina mobilizacyjna została wprowadzona w ruch latem 1939 roku, stany Armii Czerwonej ulegały stopniowemu powiększaniu poprzez powołania na obozy szkoleniowe rezerwistów, którzy podnosili etaty bojowe wojsk na ważnych kierunkach strategicznych co ostatecznie dało grubo ponad 2 miliony żołnierzy.

Pod względem organizacyjnym wyglądało to następująco:

Zawodowy korpus oficerski utworzono w 1935. W latach 1937–1939 w pokazowych procesach podczas czystek stalinowskich skazano i stracono wielu wyższych oficerów, m.in. Marszałka ZSRR Michaiła Tuchaczewskiego.

Armia Czerwona w czasie II wojny światowej

Spotkanie żołnierzy Wehrmachtu i Armii Czerwonej na defiladzie w Brześciu, 1939 r. Szkolenie wojskowe poborowych Armii Czerwonej, 1941 r. Grupa żołnierzy radzieckich w niemieckim obozie śmierci Żołnierz Armii Czerwonej w mundurze i płaszczu. Dobrze widoczne oznaczenia stopnia z 1940 r. i wzór umundurowania używany w początkowym okresie wojny niemiecko-radzieckiej Armia Czerwona w czasie operacji berlińskiej, 1945 r. Dobrze widoczne mundury używane w końcowym okresie wojny radziecko-niemieckiej Spotkanie nad Łabą: amerykański i radziecki oficer w Torgau, 1945 r. Weterani Armii Czerwonej

Agresja ZSRR na Polskę 17 września 1939

Armia Czerwona w czasie wojny zimowej

Armia Czerwona przed atakiem Niemiec na ZSRR

Na temat liczebności, składu, organizacji i uzbrojenia Armii Czerwonej, a także planów jej rozwinięcia strategicznego w latach 1940–1941 mówią następujące dokumenty w Wikiźródłach:

Armia Czerwona na froncie wschodnim

W maju 1945 roku RKKA liczyła 11 milionów 400 tysięcy żołnierzy. W czasie wojny w skład Armii Czerwonej wchodziło 70 armii ogólnowojskowych, 18 armii lotniczych, 5 uderzeniowych, 11 gwardyjskich i 6 gwardyjskich pancernych. Ponadto istniały armie NKWD, armie obrony powietrznej kraju, gwardyjska armia powietrznodesantowa i 10 armii saperskich.

Ludobójstwo niemieckie

Niemieccy agresorzy w pierwszej fazie wojny wzięli do niewoli ogromną liczbę broniących kraju żołnierzy. Znaczna część spośród tych jeńców wojennych zginęła, zarówno na skutek złych warunków panujących w obozach jenieckich (głód, choroby), jak i bezpośredniej eksterminacji. Nawet do 3,3 miliona jeńców radzieckich zostało zgładzonych w wyniku polityki ludobójstwa nazistowskiego III Rzesza formalnie była sygnatariuszem szeregu konwencji regulujących status jeńca wojennego. Mimo tego stosunek Niemców do wziętych do niewoli żołnierzy Armii Czerwonej opierał się przede wszystkim na ideologii rasistowskiej.

Polacy w Armii Czerwonej

Około 100 tys. Polaków powołano do Armii Czerwonej w ramach powszechnego poboru w latach 1940–1941, po włączeniu do Związku Radzieckiego ziem wschodnich. W kwietniu 1940 powołano rocznik 1918, jesienią 1940 i wiosną 1941 powołano roczniki 1919 i 1920. Około 20 tys. Polaków powołano do Armii Czerwonej w latach 1941–1943 w wyniku powszechnej mobilizacji. Blisko 80 tys. Polaków powołano w roku 1944, po zajęciu zachodniej Białorusi i zachodniej Ukrainy.

Ignacy Blum w artykule zamieszczonym w Wojskowym Przeglądzie Historycznym (Warszawa, 1963) podaje, że w 1941 r. na terenie ZSRR znajdowało się około 700 000 deportowanych Polaków, z których około 100 000 zmobilizowano do Armii Czerwonej. Ten sam autor w artykule zamieszczonym w Wojskowym Przeglądzie Historycznym z 1967 r. dochodzi do wniosku, że w latach 1940-1941 w głąb ZSRR deportowano 800 000–900 000 Polaków z czego 150 000 wcielono w szeregi Armii Czerwonej.

Ogółem w Armii Czerwonej podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej służyło 250 tysięcy Polaków, w tym w obronie Leningradu ok. 2,5 tys., Moskwy blisko 3 tys., Stalingradu ponad 10 tys., Kaukazu ok. 1 tys., Krymu i Sewastopola kilkaset.

Polacy zajmowali nawet najwyższe stanowiska dowódcze, jak marszałek Konstanty Rokossowski.

Od 1943 ponad 30 tys. Polaków z RKKA przeszło do 1 Armii Wojska Polskiego.

Ponadto, ok. 13 tys. Polaków było radzieckimi partyzantami. Ponad 5 tys. Polaków walczyło na przedwojennej sowieckiej Białorusi, z czego 703 zostało odznaczonych przez Prezydium Rady Najwyższej ZSRR. Na Ukrainie na wschód od Zbrucza w ruchach partyzanckich udzielało się ponad 7 tys. Polaków. Z radzieckimi partyzantami współpracowało też kilkadziesiąt tysięcy Polaków na terenach wcielonych do ZSRR w 1939.

Władze Polski Ludowej nagrodziły 36 tysięcy żołnierzy radzieckich wysokimi odznaczeniami bojowymi.

Zbrodnie wojenne Armii Czerwonej

Żołnierze Armii Czerwonej dopuścili się rabunków, gwałtów i aktów przemocy na ludności cywilnej i jeńcach wojennych. Często niszczyli oni obiekty użyteczności publicznej, np. w Gliwicach Armia Czerwona spaliła dwa największe kina i teatr miejski. Zdarzało się im nawet zabijać cywilów, w dniach 23–26 stycznia 1945 zginęło tam 817 osób. Po zdobyciu Budapesztu żołnierze radzieccy otrzymali przyzwolenie na 48-godzinny bezkarny rabunek mienia. W powojennych Węgrzech 400 tys. kobiet zostało zarejestrowanych jako zarażone chorobami wenerycznymi, także na skutek gwałtu.

System rang wojskowych w Armii Czerwonej

Po przewrocie bolszewickim w listopadzie 1917 roku pagony w wojsku zostały wycofane, jako jeden z najbardziej znienawidzonych symboli „starego porządku” carskiej Rosji. Zniesiono również stopnie wojskowe, używano jedynie skrótowców wskazujących na to, jakim związkiem taktycznym, czy operacyjnym dowodzi dany dowódca.

W latach 30. w ZSRR pojawiły się jednak pomysły chociaż częściowego przywrócenia rang, z przyczyn pragmatycznych (brak stopni utrudniał dowodzenie i zarządzanie wojskiem), a także ideologicznych, na fali przywracania niektórych elementów symboliki carskiej w czasach stalinowskich. W 1935 roku ustanowiono po raz pierwszy stopnie w Armii Czerwonej; nazwy niektórych nawiązywały do tradycji przedrewolucyjnych, takich jak major, czy kapitan, a inne, takie jak komkor, czy komdiw były nadal pomysłem bolszewików. Wciąż nie wrócono też do pagonów, a oznaczenia stopnia były noszone na patkach kołnierzowych i rękawach. W 1940 roku wprowadzono kolejną reformę rang, przywracając większość nazw stopni w brzmieniu przedrewolucyjnym, także stopnie generalskie, i nieznacznie zmieniając wygląd patek. Z analizy wielu zdjęć wynika jednak, że jeszcze w 1941 wielu szeregowych i kaprali nie miało tzw. tarcz strzeleckich (emblematów piechoty wz. 40). Było to spowodowane krótkim okresem od ich wprowadzenia, w czasie którego nie zdążono szybko wyposażyć w nie milionów czerwonoarmistów.

Armia Czerwona wróciła do pagonów po zwycięstwie pod Stalingradem w 1943 roku, wprowadzając oprócz nich zupełnie także nowe mundury ze stójką, w stylu armii carskiej. Pagony w wersji dla munduru polowego miały kolor zielony, lecz różniły się obwódką dla poszczególnych rodzajów wojsk: w przypadku piechoty był to kolor malinowy dla stopni oficerskich, podoficerskich i czerwonoarmisty oraz czerwony dla stopni generalskich. Pagony Wojskowych Sił Powietrznych dla czerwonoarmistów, podoficerów i oficerów miały obwódkę błękitną, kawalerii niebieską, artylerii i wojsk pancernych czerwoną, służb medycznych czerwoną dla oficerów, a ciemnozieloną dla pozostałych, zaś wojsk inżynieryjnych czarną. Pagony dla stopni generalskich miały obwódkę czerwoną w piechocie, artylerii, wojskach pancernych i służbach medycznych, niebieską w lotnictwie, a malinową w wojskach inżynieryjnych i kwatermistrzostwie. Marszałek Związku Radzieckiego nosił pagony z czerwoną obwódką.

W poniższych artykułach zaprezentowano graficzne odtworzenie oznaczeń stopni w Armii Czerwonej w poszczególnych latach:

Stopnie używane przez Armię Radziecką (po zmianie nazwy) w latach 1955–1992 przedstawiono w artykule Armia Radziecka.

Cmentarze Armii Czerwonej

Przypisy

  1. Закон СССР от 1.09.39 о всеобщей воинской обязанности.
  2. J. Korablow: Защита Республики. Как создавалась Рабоче-Крестьянская Красная Армия. Переписка на исторические темы: диалог ведёт читатель. Moskwa: Politizdat, 1989, s. 160–161.
  3. Richard Pipes, Rosja bolszewików, Warszawa 2005, s. 57–63.
  4. Opisy sprzętu bojowego. czerwona-armia.republika.pl. ..
  5. Militaria (uzbrojenie, formacje i jednostki wojskowe).
  6. Wiktor Suworow „Dzień M”, Rebis Poznań 2008, s. 14.
  7. Wiktor Suworow „Dzień M”, Rebis Poznań 2008, s. 83–84.
  8. Richard Morrison, Wyzwoliciele gwałciciele, „The Times”, 2002-05-09. historia.terramail.pl. ..
  9. Zbrodnie wojenne Armii Czerwonej na Ślązakach.
  10. Wiktor Suworow Dzień „M”, Rebis Poznań 2008, s. 51.
  11. Jarosław W. Gdański: Zapomniani żołnierze Hitlera. Warszawa: Wydawnictwo De Facto, 2005, s. 46. ISBN 978-83-89667-32-8.
  12. Laurence Rees: Hitler i Stalin. Wojna stulecia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005, s. 57. ISBN 83-7469-183-2.
  13. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961, s. 96.
  14. Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941. Wojna na wyniszczenie. Warszawa: Świat Książki, 2009, s. 73. ISBN 978-83-247-1230-4.
  15. Zarys problematyki, TadeuszT. Walichnowski TadeuszT. (red.), Deportacje i przemieszczenia ludności polskiej w głąb ZSRR 1939-1945. Przegląd piśmiennictwa, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21, ISBN 83-01-09450-8 .
  16. Wiktor Leszkowicz, Ignacy Sitnicki: Polacy w Armii Radzieckiej i ich udział w Wielkiej Wojnie Narodowo-Wyzwoleńczej 1941–1945 (materiały sesji popularnonaukowej – 2 lutego 1984 r.). Warszawa: Związek Bojowników o Wolność i Demokrację – Warszawskie Środowisko Polaków Byłych Żołnierzy Armii Radzieckiej, 1984.brak strony w książce
  17. Wyzwolenie miast i gmin przez Armię Radziecką i Ludowe WP. Informator., Dodatek do nr. 4/1977 „Wojskowego Przeglądu Historycznego”, Warszawa 1977, s. 14 .
  18. Maciej Korkuć: Skrywana okupacja. Polska 1944-1946.brak strony w książce
  19. To nie sympatia, to solidarność. „Tygodnik Powszechny”, 5 czerwca 2005. . (pol.). brak numeru strony
  20. «Большевик каждую минуту застрелить может». Kommiersant, 2020-01-20. . (ros.).
  21. Stopnie wojskowe w Armii Czerwonej podczas wojny 1920 roku. Ossów 1920 – Wrota Bitwy Warszawskiej. .
  22. a b c Борис Айрапетян: Введение погон в Вооруженных Силах СССР. Минобороны России. . (ros.).
  23. Эмблема пехоты РККА обр.1940 , pehotembl-rkka.php   (ros.).
  24. Владимир Иванов: Как в Красной Армии появились погоны. История.РФ. . (ros.).
  25. Указ Президиума ВС СССР от 6.01.1943 о введении новых знаков различия для личного состава Красной Армии
Kontrola autorytatywna (wojska lądowe):Encyklopedia internetowa: Siły Zbrojne ZSRR w czasie II wojny światowej
Fronty
Floty
Flotylle
Armie
Ogólnowojskowe
Gwardyjskie
Uderzeniowe
Armie pancerne
Gwardyjskie
Armie saperskie
Armie lotnicze
Myśliwskie
Bombowe
Korpusy
strzeleckie
Gwardyjskie
Korpusy
zmechanizowane
Gwardyjskie
Korpusy
powietrznodesantowe
Gwardyjskie
Korpusy
kawalerii
Gwardyjskie
Korpusy
pancerne
Gwardyjskie