Zapożyczenie językowe

Wygląd przypnij ukryj Rozprzestrzenienie słowa rowasz

Zapożyczenie językowe, inaczej pożyczka, wyraz obcy – element językowy zaczerpnięty z języka obcego, który zadomowił się w mniejszym lub większym stopniu jako element języka rodzimego. Pojęcia tego używa się w opozycji do słownictwa rodzimego. Mianem pożyczek określa się wszystkie obce w strukturze danego języka wyrazy, zwroty, typy derywatów, formy fleksyjne, konstrukcje składniowe, związki frazeologiczne. Artykuł traktuje o zapożyczeniach w języku polskim.

W języku polskim, podobnie jak w innych językach europejskich, co najmniej 10% zasobu leksykalnego to zapożyczenia.

Klasyfikacje

Klasyfikacja zapożyczeń jest oparta na różnych kryteriach: przedmiotu zapożyczenia, pochodzenia, stopnia przyswojenia, drogi dostania się do języka i funkcji. Wyróżnia się także specjalną grupę: internacjonalizmy.

Kryterium przedmiotu zapożyczenia

Bierze pod uwagę, co zostało zapożyczone z języka obcego:

Zapożyczenia właściwe

Zapożyczone zostają słowa wraz ze swoimi znaczeniami z języka żywego. W przeciwieństwie do zapożyczeń sztucznych, które pochodzą z języka martwego, np. starożytnej greki, łaciny. Najczęściej pierwotne formy ulegają spolszczeniu. Przykłady:

Inne przykłady: atłas (tur.), atrament (łac.), biennale (wł.), baca (węg.), bestseller (ang.), bryndza (rum.), brydż (ang.), butik (fr.), czerep (białor.), czyhać (czes.), dumping (ang.), embargo (hiszp.), hultaj (ukr.), juhas (węg.), kalafior (wł.), kołchoz (ros.), kolumna (łac.), kombi (niem.), komputer (ang.), loggia (wł.), serial (ang.), torba (tur.), watra (rum.), wagon (ang.), werbunek (niem.), wiedźma (ukr.), zsyłka (ros.), żakard (fr.), żulik (ros.) itd.

Strukturalne – „kalki”

Wierne odwzorowania obcych konstrukcji językowych, tłumaczenia ich na język polski. Wyróżniamy dwa typy kalk:

Słowotwórcze

Odwzorowania pojedynczych obcych słów. Np. przedstawienie to kalka niem. Vorstellung (vor-przed; stellung-stawianie), rozpracować – od ros. razrabotat', przysłówek od łac. adverbium, brakoróbstwo od ros. brakodielstwo, nastolatek od ang. teenager, rzeczoznawca od niem. Sachverständiger, światopogląd od niem. Weltanschauung, zaimek od łac. pronomen itd.

Frazeologiczne

Odwzorowania obcych zwrotów. Np. wziąć się za coś od ros. wzjat’sja za szto nibud', punkt widzenia od fr. point de vue, nie ma sprawy od ang. it doesn't matter, otwarty na coś od fr. ouvert sur..., szukać za czymś od niem. nach etwas suchen, rozumieć pod czymś od. niem. unter etwas verstehen, rzecz w tym od ros. dieło w tom, wydawać się być jakimś od ang. seem to be, „lekarz rodzinny” od ang. „family doctor”, być na topie od ang. to be on top.

Semantyczne (znaczeniowe)

Do istniejącej już w systemie leksykalnym konstrukcji zapożyczane jest nowe znaczenie. Zwane są także pożyczkami ukrytymi. Przykłady:

Zapożyczenia sztuczne

Tworzone z obcych cząstek składowych.

Grupa, w której cząstki pochodzą z jednego języka.

Np. telefon – gr. tele – daleko i gr. phone, czyli dźwięk;

Hybrydy – grupa, w której cząstki pochodzą z różnych języków.

Np. ciucholand – pol. ciuch i ang. land (przykład z cząstką polską); telewizja – gr. tele i łac. visio (widzenie).

Zapożyczenia fonetyczne

Przejmowanie fonetyki obcych języków. Przykłady:

Zapożyczenia gramatyczne

Słabiej są zbadane wpływy gramatyki jednego języka na drugi, choć wiele wskazuje na to, że i one odgrywają znaczącą rolę.

Kryterium pochodzenia

Mówi o tym, skąd pochodzą pożyczki. Ten podział mówi o kontaktach z innymi językami:

Mówi o tym, w jak dużym stopniu słownictwo obce zadomowiło się w polskim systemie leksykalnym.

Cytaty

Wyrazy i zwroty przeniesione z innego języka w niezmienionej postaci graficznej i fonetycznej. Przykłady: fr. à propos, à la carte; ang. bye bye; wł. allegro; łac. incognito itd.

Wyrazy częściowo przyswojone

Odczuwane jako obce ze względu np. na wymowę, pisownię, nieodmienność, ale mocno tkwiące w polskim systemie leksykalnym. Przykłady: sinus (wymowa), apartheid (pisownia), dżudo (brak odmiany);
Inne: bantu, bikini, guru, kakao, konfetti, martini, sake, sari, sati, tabu itd.

Wyrazy całkowicie przyswojone

Odczuwane jako rodzime ze względu na spolszczoną formę i odmienność. Są to np. biznes, burmistrz, brokuły, chleb, cegła, fontanna, szkoła itd.

Kryterium drogi dostania się do języka

Określa rodzaj drogi, jaką zapożyczenia dostały się do języka polskiego:

Zapożyczenia pośrednie

Dostały się z jakiegoś języka poprzez inny. Wpłynęło to na formę słowa. Przykłady:

Zapożyczenia bezpośrednie

Dostały się do języka polskiego bez pośrednika. Przykład: niem. Bürgermeister → pol. burmistrz itd.

Internacjonalizmy

Specjalna grupa wyrazów międzynarodowych. Posługuje się nimi wiele nacji. Słowa takie mają identyczne znaczenie w wielu językach. Różnią się tylko formą. Przykład:

Ocena celowości zapożyczeń

Kryterium funkcjonalne

Zapożyczeń używa się w celu wzbogacenia języka o nowe konstrukcje bądź wyrażenia oraz urozmaicenia go nowymi wariantami konstrukcji już istniejących. Przy ich stosowaniu należy upewnić się, że odbiorca wypowiedzi jest z nimi zaznajomiony.

Zapożyczenia ustne, np. „interfejs” od angielskiego „interface”. Zapożyczenia graficzne, np. „sweter” od angielskiego „sweater”.

Zapożyczenia wzbogacające język

Bardzo ważna grupa. To wszystkie wyrazy, na które nie było odpowiedników w słownictwie rodzimym. Przykłady: mysz (zap. semantyczne), joystick (ang.), telefon (zap. sztuczne z gr. tele – daleko + gr. phone – dźwięk), telewidz (hybryda gr. tele (daleko) + pol. widz), cheeseburger (ang.), nastolatek (ang.), laser (ang.), puzle itd.

Zapożyczenia urozmaicające

Nowe warianty już istniejących słów. Grupa ta obejmuje przede wszystkim wyrazy z języka angielskiego. Przykłady: dokładnie (zap. semantyczne z ang. exactly lub niem. genau), sorry, OK, super itd. O takim typie zapożyczeń wypowiada się prof. Jan Miodek w wywiadzie dla „Słowa polskiego”:

Nie ma słów niepotrzebnych językowi. W tym sensie jestem i za „wow”, i za „super”, i za „ekstra”, czy za „odjazdem”, „odlotem”, „cool” i „jazzy”. Całe zło zaczyna się w momencie, gdy ktoś, uczepiwszy się takiego modnego słowa, rezygnuje z całego wachlarza konstrukcji wariantywnych. (Jestem za „ekstraodlotem” – wywiad z prof. Janem Miodkiem. „Słowo Polskie; Gazeta Wrocławska”. Sobota, 24 lutego, 2007. Anna Fluder (Radio RAM) i Jacek Antczak. Wrocław. brak numeru strony)

Zapożyczenia starsze: fair-play, whisky.

Zapożyczenia nowsze: talk-show, wow!, yuppie, walkie-talkie, scrabble, dip, tost, dressing, toster, legginsy, jogging, peeling, wadery/wodery.

Problem zapożyczeń w badaniach germanistycznych

W literaturze germanistycznej słownictwo zapożyczone jest często dzielone na 1) zapożyczenia zewnętrzne (äußeres Lehngut) i 2) zapożyczenia wewnętrzne (inneres Lehngut). W przypadku 1) przejęta jest z innego języka (czasem nieco zmieniona) forma (pisownia i/albo wymowa). Zgodnie z tradycją purystyczną sięgającą XIX wieku rozróżnia się pomiędzy zapożyczeniami (Entlehnungen, Lehnwörter) i wyrazami obcymi (Fremdwörter). Te pierwsze wykazują wysoki stopień asymilacji formalnej  (pod względem pisowni, wymowy, fleksji), por. (latynizmy) Fenster, Wein, Straße, (anglicyzmy) Sport, Streik, natomiast wyrazy obce są niezasymilowane pod względem formy, por.: charmant, Airbag,  Statement. Przegląd koncepcji autorów niemieckich na ten temat znajdujemy w monografii Marty Czyżewskiej.

Niektórzy wyróżniają też częściowe/połowiczne zapożyczenia (Halblehnwörter), np.: Drama, Musik, Natur, Philosophie – zachowały one co prawda pewne cechy obcojęzyczne (tu: akcent, sufiksy), ale są powszechnie używane i dobrze zadomowione w języku niemieckim.  Na kryteria pragmatyczne i socjolingwistyczne zwraca też uwagę Peter von Polenz: nie tylko forma (pisownia itp.), ale też użycie powinno być kryterium klasyfikacji zapożyczeń wyrazowych/frazeologicznych  Zamiast pojęcia „asymilacja” Polenz proponuje pojęcie „integracja”, które dotyczy użycia wyrazów zapożyczonych w komunikacji językowej.     

Językoznawcy niemieccy wskazują na to, że wyrazy obce są wyrazami niemieckimi i tworzą integralną część niemieckiego  słownictwa.

Rozróżniane są zapożyczenia bezpośrednie (direkte Entlehnungen) i zapożyczenia pośrednie (indirekte Entlehnungen), np. wyrazy: Admiral, Algebra, Chemie, Kaffee, Magazin, Tarif to pośrednie zapożyczenia z języka arabskiego a bezpośrednie z innych języków (z włoskiego, francuskiego itp.).

Autorzy niemieccy wiele uwagi poświęcają zapożyczeniom słowotwórczym (Lehnwortbildungen, Fremdwortbildungen) – są to wyrazy składające się (częściowo lub całkowicie) z obcego materiału leksykalnego, ale utworzone już w języku biorcy (w tym wypadku w języku niemieckim), por. wyrazy hybrydowe (zawierające elementy obce i rodzime): risikoreich, abreagieren, Exkönig.  Należą do nich również tzw. zapożyczenia pozorne  (Scheinentlehnungen): Blamage, Friseur, Dressman.

Obok tzw. zapożyczeń leksykalnych (lexikalische Entlehnungen, Wortentlehnungen) wyróżniane są jako zapożyczenia wewnętrzne 2)  wyrazy, które z innego języka nie przejęły formy, a jedynie znaczenia lub strukturę. Należą do nich kalki leksykalne (Lehnübersetzungen), np.: Gewissen jako dokładne odwzorowanie łacińskiego con-scientia, Halbwelt (franc. demi-monde), Dampfmaschine (ang. steam engine), schweigende Mehrheit (silent majority) albo frazeologizm Kann ich Ihnen helfen? Can I help you?  Mniej dokładne (częściowe) odwzorowanie obcych wyrazów to częściowe kalki leksykalne (Lehnübertragungen), np. Wolkenkratzer (ang. sky scraper), Vaterland (łac. patria). Zapożyczenia semantyczne (neosemantyzmy) (Bedeutungsentlehnungen, Lehnbedeutungen) to przejęcie znaczenia z innego języka przy zachowaniu formy oryginalnej, np.: schneiden („kogoś ignorować, celowo  nie zauważać”) z ang. to cut a person.

Zobacz też

Przypisy

  1. ZAPOŻYCZENIE, Słownik terminów gramatycznych , Edupedia  .
  2. Stanisław Dubisz: „lonek”. sjp.pwn.pl, 2023-10-21. .
  3. Dokładnie!, Poradnia językowa PWN , sjp.pwn.pl, 26 kwietnia 2004  .
  4. Dokładnie!, Poradnia językowa PWN , sjp.pwn.pl, 21 marca 2012  .
  5. a b Dokładnie!, Poradnia językowa PWN , sjp.pwn.pl, 19 maja 2001  .
  6. Hadumod Bußmann: Lexikon der Sprachwissenschaft, 2. wyd. Stuttgart: Alfred Kröner Verlag, 1990, s. 215.
  7. Horst Haider Munske: Englisches im Deutschen. Analysen zum Anglizismenwörterbuch, (red.) H. H. Munske, Deutsch im Kontakt mit germanischen Sprachen: Tübingen: Max Niemeyer, 2004, s. 156 nn.
  8. Ryszard Lipczuk: Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – historia i współczesność. Kraków: Universitas, 2014, s. 12 n.
  9. Marta Czyżewska: Der Allgemeine Deutsche Sprachverein und das Fremdwort. Eine Untersuchung der deutschen Presse am Ende des 19. Jahrhunderts. Dresden – Wroclaw: Neisse Verlag, 2008, rozdz. Zum Begriff Fremdwort und Lehnwort, s. 24-35.
  10. Klaus Heller: Das Fremdwort in der deutschen Sprache der Gegenwart. Untersuchungen im Bereich der Gebrauchssprache. Leipzig: VEB Bibliograohisches Institut, 1966, s. 11.
  11. Peter von Polenz: Fremdwort und Lehnwort sprachwissenschaftlich betrachtet, (red.) Peter Braun,  Fremdwort-Diskussion. München: Wilhelm Fink, 1979, s. 18 nn.
  12. Peter Eisenberg; Das Fremdwort im Deutschen. Berlin etc.: de  Gruyter, 2011, s. 1.
  13. Peter Eisenberg; Das Fremdwort im Deutschen. Berlin etc.: de  Gruyter, 2011, s. 42.
  14. Gerhard Strauß: Deutsches Fremdwörterbuch. 2. Aufl., Bd. 1. Berlin/New York, 1995, s. 21.
  15. Ryszard Lipczuk / Paweł Mecner / Werner Westphal: Lexikon der modernen Linguistik. Ausgewählte Begriffe zur Kommunikation und Kognitionswissenschaft. Leksykon lingwistyki współczesnej. Wybrane pojęcia z zakresu komunikacji i nauk kognitywnych. Szczecin: Albatros, 1999, s. 86.
  16. Peter Eisenberg; Das Fremdwort im Deutschen. Berlin etc.: 2011, s. 34.
  17. Hadumod Bußmann: Lexikon der Sprachwissenschaft. Stuttgart 1990, s. 215.
  18. Horst Haider Munske: Englisches im Deutschen. Analysen zum Anglizismenwörterbuch, (red.) H. H. Munske, Deutsch im Kontakt mit germanischen Sprachen: Tübingen 2004, s. 161 nn.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kontrola autorytatywna (wyraz):Encyklopedia internetowa: