Parki narodowe w Polsce

Wygląd przypnij ukryj Rozmieszczenie parków narodowych na terenie Polski

Park narodowy – jedna z form ochrony przyrody w Polsce. Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody z 2004 obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha, na którym ochronie podlega cała przyroda oraz walory krajobrazowe. Park narodowy tworzy się w celu zachowania różnorodności biologicznej, zasobów, tworów i składników przyrody nieożywionej i walorów krajobrazowych, przywrócenia właściwego stanu zasobów i składników przyrody oraz odtworzenia zniekształconych siedlisk przyrodniczych, siedlisk roślin, siedlisk zwierząt lub siedlisk grzybów.

Zasoby przyrodnicze parków narodowych zalicza się do strategicznych zasobów naturalnych Polski zgodnie z art. 1 pkt 5 ustawy z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju.

Działalność

Powierzchnia parków narodowych podzielona jest na obszary różniące się zastosowaniem odrębnych metod ochrony przyrody. Wyróżnia się obszary ochrony ścisłej, czynnej i krajobrazowej.

Na obszarach graniczących z parkiem wyznacza się otulinę parku narodowego. W otulinie może być utworzona strefa ochronna zwierząt łownych, niepodlegająca włączeniu do obwodów łowieckich. Teren parków narodowych udostępniony jest do zwiedzania, lecz ruch turystyczny może się tu odbywać wyłącznie w wyznaczonych obszarach, szlakach, drogach, ścieżkach.

Parki narodowe finansowane są z budżetu centralnego. Zarządzają nimi dyrektorzy, a organem doradczym jest Rada Parku. Do 30 kwietnia 2004 parki były nadzorowane przez Krajowy Zarząd Parków Narodowych. Od 1 maja 2004 jego obowiązki przejęło Ministerstwo Środowiska – Departament Leśnictwa, Ochrony Przyrody i Krajobrazu, a od 19 stycznia 2007 Samodzielny Wydział ds. Obszarów Natura 2000 i Parków Narodowych. Po powstaniu GDOŚ i RDOŚ 15 października 2008, zadania wynikające z nadzoru Ministra Środowiska nad parkami narodowymi wypełnia Departament Ochrony Przyrody Ministerstwa Środowiska.

W polskich parkach narodowych prowadzone są liczne programy badawcze. Parki odgrywają istotną rolę w edukacji ekologicznej społeczeństwa. Na terenie parków narodowych możliwe są zwiedzanie oraz turystyka, udostępniają one także dobrze rozwiniętą infrastrukturę turystyczną. Wiele z nich posiada specjalnie przygotowane szlaki i centra dydaktyczne oraz muzea przyrodnicze.

Zgodnie z ustawą wstęp do parków narodowych może być darmowy lub płatny, jednak opłata za jednorazowy wstęp do parku nie może przekraczać kwoty 6 zł waloryzowanej o prognozowany średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem, przyjęty w ustawie budżetowej.

Lista parków narodowych w Polsce

Ilustracja Park Narodowy Symbol Rok
utworzenia
Powierzchnia Powierzchnia
otuliny
Siedziba Mezoregion Województwo
Babiogórski okrzyn jeleni 1954 33,92 km² 84,37 km² Zawoja Beskid Żywiecko-Orawski małopolskie
Białowieski żubr europejski 1932 105,17 km² 32,24 km² Białowieża Równina Bielska podlaskie
Biebrzański batalion 1993 592,23 km² 668,24 km² Osowiec-Twierdza Kotlina Biebrzańska podlaskie
Bieszczadzki ryś 1973 292,02 km² 557,83 km² Ustrzyki Górne Bieszczady Zachodnie podkarpackie
„Bory Tucholskie” głuszec 1996 47,98 km² 129,81 km² Charzykowy Równina Charzykowska pomorskie
Drawieński wydra 1990 113,42 km² 352,67 km² Drawno Równina Drawska lubuskie
wielkopolskie
zachodniopomorskie
Gorczański salamandra plamista 1981 70,3 km² 123,321 km² Poręba Wielka Gorce małopolskie
Gór Stołowych Szczeliniec Wielki 1993 63,4 km² 105,15 km² Kudowa-Zdrój Góry Stołowe dolnośląskie
Kampinoski łoś 1959 385,44 km² 377,56 km² Izabelin Kotlina Warszawska mazowieckie
Karkonoski dzwonek karkonoski goryczka trojeściowa 1959 59,51 km² 130,93 km² Jelenia Góra Karkonosze dolnośląskie
Magurski orlik krzykliwy 1995 194,39 km² 123,321 km² Krempna Beskid Niski małopolskie
podkarpackie
Narwiański błotniak stawowy 1996 73,5 km² 154,08 km² Kurowo Dolina Górnej Narwi podlaskie
Ojcowski nietoperz 1956 21,46 km² 67,77 km² Ojców Wyżyna Olkuska małopolskie
Pieniński Trzy Korony 1932 23,46 km² 26,82 km² Krościenko nad Dunajcem Pieniny małopolskie
Poleski żuraw 1990 97,6 km² 137,03 km² Urszulin Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie lubelskie
Roztoczański konik polski 1974 84,82 km² 380,96 km² Zwierzyniec Roztocze Środkowe lubelskie
Słowiński mewa 1967 327,44 km² 302,2 km² Smołdzino Wybrzeże Słowińskie pomorskie
Świętokrzyski jeleń 1950 76,26 km² 207,86 km² Bodzentyn Góry Świętokrzyskie świętokrzyskie
Tatrzański kozica tatrzańska 1955 211,81 km² 1,81 km² Zakopane Tatry Reglowe
Tatry Wysokie
Tatry Zachodnie
małopolskie
„Ujście Warty” gęś tundrowa 2001 79,56 km² 104,54 km² Chyrzyno Kotlina Freienwaldzka
Kotlina Gorzowska
lubuskie
Wielkopolski puszczyk 1957 76,2 km² 105,03 km² Jeziory Poznański Przełom Warty
Wysoczyzna Grodziska
wielkopolskie
Wigierski bóbr
jezioro Wigry
1989 150,85 km² 112,84 km² Krzywe Pojezierze Suwalskie
Równina Augustowska
podlaskie
Woliński bielik 1960 109,37 km² 33,69 km² Międzyzdroje Uznam i Wolin zachodniopomorskie

Muzea prowadzone przy parkach narodowych

Planowane parki narodowe

Jurajski Park Narodowy

Rezerwat Góra Zborów

Projektowany park narodowy w Polsce, w województwie śląskim, mający obejmować obszar pomiędzy Zawierciem a Częstochową, stanowiący część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Jurajski Park Narodowy miałby być dwudziestym czwartym parkiem narodowym w Polsce, o jednej z najmniejszych powierzchni.

Pierwsze plany powstania parku sięgają lat siedemdziesiątych a pomysł narodził się wśród botaników Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Projekt Parku wykonał zespół z Uniwersytetu Łódzkiego pod kierunkiem prof. dra hab. Romualda Olaczka.

Projektowany park obejmowałby dwa obszary: część złotopotocką o powierzchni 3,5 tys. ha – obejmującą m.in. zabytkowy dworek Krasińskich w Złotym Potoku i rezerwat przyrody Parkowe oraz część olsztyńską o powierzchni blisko 1,1 tys. ha – na której znajdują się m.in. ruiny zamku w Olsztynie koło Częstochowy i rezerwat przyrody Sokole Góry. Krajobraz urozmaicają m.in. liczne wapienne skałki – tzw. ostańce – oraz dolinki i czynne źródła krasowe. 6 obiektów przyrody nieożywionej nie jest objętych obecnie żadną formą ochrony (m.in. Jaskinia Wierna, Jaskinia Siedlecka, Kamieniołom Warszawski, Góra Zamkowa). Znajdują się tu jednak w sumie cztery rezerwaty przyrody – Sokole Góry, Ostrężnik, Parkowe i Bukowa Kępa (poza granicami planowego parku, ale w jego otulinie znalazłby się rezerwat przyrody Kaliszak). Istnieje też stanowisko dokumentacyjne przyrody Jaskinia Wiercica, a także dwie ostoje olsztyńsko-mirowska i złotopotocka, które wejdą do europejskiej sieci Natura 2000. Projektowane jest też stworzenie użytku ekologicznego Skałki Olsztyńskie i rezerwatu Góry Gorzkowskie

Posiedzenie zespołu studyjnego do spraw ustanowienia Jurajskiego Parku Narodowego

Turnicki Park Narodowy

Tyrawka Bircza

Turnicki Park Narodowy o powierzchni 19 tysięcy hektarów miałby powstać na terenach gmin Bircza, Fredropol i Ustrzyki Dolne w województwie podkarpackim. Proponowane granice Parku rozciągać się miały od granicy państwowej z Ukrainą koło Kalwarii Pacławskiej, poprzez Leszczyny, Makową i Rybotycze (granicą lasu), obok Posady Rybotyckiej przez Łodzinkę Dolną i Wolę Korzeniecką w okolice Birczy i dalej (granicą lasu) do Leszczawy Dolnej i Górnej i przez Trzcianiec, Wojtkową i Jureczkową do granicy państwowej z Ukrainą na północ od Krościenka.

Historia starań o Turnicki Park Narodowy

Pierwsze propozycje utworzenia parku narodowego na terenie Pogórza Przemyskiego pojawiły się przed II wojną światową. Park narodowy miał powstać na bazie lasów należących do Polskiej Akademii Umiejętności, zapisanych Akademii testamentem Pawła Tyszkowskiego i Piotra Kwiatkowskiego i nosić nazwę Wschodniokarpacki Park Narodowy.

Kolejna propozycja utworzenia parku narodowego pojawiła się w maju 1982 roku, na II zjeździe Ligi Ochrony Przyrody w Przemyślu, dzięki staraniom profesorów Janusza Kotlarczyka i Jerzego Pióreckiego. Zaproponowano nazwę – „Park Narodowy Doliny Środkowego Wiaru”. Proponowano również nazwy: „Park Narodowy Brzeżnych Karpat”, „Lędziański Park Narodowy”, „Wschodniokarpacki Park Narodowy”, oraz najbardziej popularny projekt nazwy „Turnicki Park Narodowy”. Nazwa ta wywodzi się od centralnie położonego dzikiego masywu górskiego Turnica (563 m n.p.m.) oraz wypływającej zeń rzeki o tej samej nazwie. Znajduje się tam Rezerwat przyrody Turnica. Na obszarze tym bytują wilki, rysie, żbiki oraz gniazduje 9 par orła przedniego.

Minister ochrony środowiska Stefan Kozłowski w 1992 zaproponował utworzenie parku występując z wnioskiem do wojewody przemyskiego.

W 1994 propozycja utworzenia Parku została pozytywnie zaopiniowana przez Państwową Radę Ochrony Przyrody.

W 1995 Rada Ekologiczna przy Prezydencie RP domagała się szybkiego utworzenia Turnickiego Parku Narodowego. Jednak ówczesny minister Stanisław Żelichowski uznał, iż nie widzi możliwości powołania nowego parku. Poparła go Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krośnie, która wcześniej wobec projektu miała stanowisko pozytywne. Również samorządy gmin Bircza i Fredropol stanowczo sprzeciwiły się projektowi utworzenia Turnickiego Parku Narodowego. 15 lutego 1996 roku powołano społeczną radę Turnickiego Parku Narodowego, w skład której weszli autorzy projektu, profesorowie Stefan Kozłowski i Roman Andrzejewski, przyrodnicy oraz przedstawiciele Pracowni na rzecz Wszystkich Istot. Przewodniczącym rady został ornitolog Przemysław Kunysz. Od początku prowadzenia kampanii na rzecz utworzenia Turnickiego Parku Narodowego stowarzyszeniu Pracownia na rzecz Wszystkich Istot udało się uzyskać poparcie dla tej idei w mediach lokalnych i ogólnopolskich, stowarzyszenie zebrało około 50 tysięcy podpisów pod petycjami na rzecz parku. W 1997 roku trafiły one do Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. W 1998 propozycja była omawiana w Senacie RP. W 1999 roku Przemyskie Towarzystwo Ornitologiczne wspólnie z Pracownią na rzecz Wszystkich Istot wystosowało do Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa list, w którym proponowały wprowadzenie „Moratorium dla Lasów Arłamowskich”, które powstrzymałoby niekorzystne zmiany w środowisku leśnym na terenie przyszłego TPN do momentu jego utworzenia. Obecnie pozyskuje się na tym terenie ok. 100 000 m³ drewna rocznie.

W marcu 2008 odbyło się spotkanie założycielskie Stowarzyszenia na rzecz Utworzenia Turnickiego Parku Narodowego. Celami Stowarzyszenia miały być; promocja tej inicjatywy oraz przekazywanie rzetelnych informacji o funkcjonowaniu parku, edukowanie w kwestiach świadomości ekologicznej, podejmowanie działań prawnych, reagowanie na inwestycje stojące w jasnej sprzeczności z prawem ochrony przyrody i dyrektywami – siedliskową i ptasią. Aktualnie jedną z organizacji pozarządowych prowadzących działania na rzecz promowania idei utworzenia Turnickiego Parku Narodowego oraz kreowania zrównoważonego rozwoju w przyszłej otulinie parku, jest Fundacja Dziedzictwo Przyrodnicze.

W 2015 złożono wnioski w sprawie ustanowienia pomnikami przyrody 1064 jodeł pospolitych (o obwodzie 3–4,7 m), 748 buków zwyczajnych (o obwodzie 3–5,6 m), 45 jaworów (258–412 cm obwodu) oraz 74 grabów pospolitych (1,9–3,3 m obwodu), stanowiących najcenniejsze okazy drzewostanu na terenie postulowanego Parku.

W roku 2017 w Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Rzeszowie złożony został projekt utworzenia na łącznej powierzchni 8 106,79 ha rezerwatu przyrody „Reliktowa Puszcza Karpacka” chroniącego najcenniejsze przyrodniczo obszary planowanego Turnickiego Parku Narodowego. Regionalnemu organowi ochrony środowiska poza projektem aktu prawnego powołującego rezerwat przekazano ponad 400-stronnicową dokumentację opisującą unikatowe w skali kraju walory przyrodnicze tego terenu.

Mazurski Park Narodowy

Mazurski Park Narodowy miałby zostać wyodrębniony z terenów obecnego parku krajobrazowego i obejmować: rzekę Krutynię, jeziora Nidzkie i Łuknajno. Są dwie propozycje obszarów: mniejsza ma obejmować 34,5 tys. ha, większa – 39,5 tys. ha. W obu tych wariantach największą powierzchnię w parku zajmowałaby woda, a następnie lasy i bagna. Skarb Państwa jest właścicielem ponad 90% tych terenów.

Szczeciński Park Narodowy

W latach 80. XX wieku na terenie Puszczy Bukowej na południowy wschód od Szczecina przewidywano objęcie ochroną około 8000 hektarów powierzchni, przy czym połowę stanowić miał park narodowy, a połowę – krajobrazowy (Szczeciński Park Krajobrazowy „Puszcza Bukowa”, powstały ostatecznie 4 listopada 1981, ma powierzchnię 20 938 hektarów, w tym otulina – 11 842 ha). Jako argumenty na rzecz powstania parku podawano względy ochrony przyrody, a także zapewnienie mieszkańcom Szczecina terenów aktywnego wypoczynku.

W 1993 powołano w Szczecinie Towarzystwo Miłośników Puszczy Bukowej, którego celem było stworzenie lobby popierającego utworzenie Szczecińskiego Parku Narodowego. Działania te nie przyniosły rezultatów.

Park Narodowy Dolina Dolnej Odry

Utworzony 28 czerwca 1995 roku na terenie brandenburskiego powiatu Uckermark w Niemczech Park Narodowy Doliny Dolnej Odry (niem. Nationalpark Unteres Odertal), obejmujący obszar 10 418 ha na lewym brzegu Odry, stanowi część polsko-niemieckiego zespołu obszarów chronionych, obejmującego po polskiej stronie Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry i Cedyński Park Krajobrazowy. Dokumentacja projektowa parku powstała w 1991 roku, przy czym zakładała utworzenie parku narodowego po obu stronach granicy (autorami dokumentacji byli profesorowie Michael Succow i Mieczysław Jasnowski). Od tego czasu trwają starania o pełne zrealizowanie tego projektu, które inicjowane są przez Stowarzyszenie Przyjaciół Niemiecko-Polskiego Europejskiego Parku Narodowego Dolina Dolnej Odry (Verein der Freunde des Deutsch-Polnischen Europa-Nationalparks Unteres Odertal e.V.) z siedzibą w Criewen koło Schwedt/Oder.

Park powołany został w celu ochrony dna doliny Odry wraz z jej starorzeczami i kompleksami szuwarów, łąk zalewowych i lasów łęgowych. Zbocza doliny Odry porastają lasy mieszane, miejscami także murawy kserotermiczne. Zróżnicowanie siedlisk jest znaczne i warunkuje występowanie ogromnej różnorodności gatunkowej flory i fauny, zwłaszcza ptaków.

Lasy Mirachowskie

Przed II wojną światową czynione były przygotowania do utworzenia w kompleksie Lasów Mirachowskich (7000 ha) Parku Narodowego ze względu na walory krajobrazowo-przyrodnicze (jeziora, leśne uroczyska, liczny starodrzew) oraz unikatową florę i faunę (żółw błotny, paproć górska podrzeń żebrowiec). Jednak wiele roślin (tyrfobiontów) w tym rejonie zanikło w wyniku melioracji torfowisk prowadzonych w okresie PRL, podobnie działalność człowieka doprowadziła do wyginięcia głuszca, chronionego na tym obszarze już od 1916 roku. Aktualnie walory tego obszaru chronione są w rezerwatach Staniszewskie Zdroje, Kurze Grzędy, Żurawie Błota, Jezioro Turzycowe, Leśne Oczko, Staniszewskie Błoto, Lubogoszcz i Szczelina Lechicka.

Inne

Poza ww. wysuwano również projekty utworzenia Parków Narodowych: Kadyńskiego, Knyszyńskiego, Suwalskiego, Orawskiego, Janowskiego, Sobiborskiego, Chełmskiego, Puszczy Śląskiej, Stawów Milickich, Podziemnego Parku Narodowego – Kopalni Soli Wieliczka, Puszczy Bydgoskiej oraz Parku Narodowego Doliny Górnej Odry.

Trudności prawne związane z tworzeniem nowych parków narodowych w Polsce

W uchwale z dnia 7 września 2020 r. Rada Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego oceniła negatywnie istniejący stan prawny dotyczący możliwości tworzenia oraz powiększania parków narodowych w Polsce:

Uzależnienie utworzenia parku narodowego od zgody jednostek samorządu terytorialnego, na których obszarze park narodowy miałby powstać – mimo że sprawa ta nie ma charakteru lokalnego, lecz ogólnopaństwowy – budzi istotne i uzasadnione wątpliwości co do zgodności z Konstytucją, w szczególności z jej art. 5, art. 31 ust. 3, art. 74 oraz art. 86. Godzi ono w ciążący na władzy publicznej obowiązek ochrony środowiska i wspierania jego poprawy przy uwzględnieniu zasady zrównoważonego rozwoju, jak też w obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego współczesnym i przyszłym pokoleniom. Obecny stan prawny uniemożliwia prowadzenie polityki państwa, gdyż nie jest ono w stanie osiągać celów, które zakłada w aktach planistycznych. Przewidują one bezskutecznie od lat utworzenie co najmniej Turnickiego, Jurajskiego oraz Mazurskiego Parku Narodowego, jak też powiększenie powierzchni innych parków narodowych.

Rada Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, Uchwała Rady WPiA w sprawie zmiany systemu tworzenia i powiększania parków narodowych

Zobacz też

Przypisy

  1. Tekst ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2022 r. poz. 916).
  2. Dz.U. z 2001 r. nr 97, poz. 1051.
  3. Tekst ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2023 r. poz. 1336).
  4. a b Posiedzenie zespołu studyjnego do spraw ustanowienia Jurajskiego Parku Narodowego. 2007-10-29. . .
  5. a b c d Czy powstanie Turnicki Park Narodowy?. Nowiny. .
  6. AnitaA. Karwowska AnitaA., Dla kogo powinna istnieć puszcza? Dla Ciebie, czy dla myśliwych?, „Metrocafe.pl”, 9 września 2015 .
  7. Dzikie Życie, wrzesień 2003, Nr 9/111 „Turnicki węzeł gordyjski”. . (pol.).
  8. Działania Pracowni na rzecz Wszystkich Istot w celu utworzenia TPN. .
  9. Diariusz Senatu RP nr 13. Senat RP, 2008. .
  10. Dzikie Życie, lipiec/sierpień 1999, Nr 7,8/61,61 „List do ministra ochrony środowiska”. .
  11. Czyli z lasu wyjeżdża dziennie dziesięć 40-tonowych ciężarówek obładowanych pniami często ponad stuletnich drzew.
  12. Powstało stowarzyszenie na rzecz Turnickiego Parku Narodowego. Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, 2008-04-03. .
  13. Anita Karwowska: Walka o tysiące najcenniejszych drzew w Puszczy Karpackiej. Mogą zostać wycięte. metro.gazeta.pl . 2015-09-23. .
  14. Projektowany Turnicki Park Narodowy rezerwatem już teraz? – Fundacja Dziedzictwo Przyrodnicze, „Fundacja Dziedzictwo Przyrodnicze”, 10 stycznia 2017  .
  15. Odrzucony wniosek o utworzenie rezerwatu „Reliktowa Puszcza Karpacka” – gospodarkaPodkarpacka.pl , gospodarkapodkarpacka.pl   (pol.).
  16. Wniosek o utworzenie rezerwatu przyrody „Reliktowa Puszcza Karpacka”, „Nauka w Polsce”   (pol.).
  17. Mazurski Park Narodowy. . .
  18. StefanS. Kozłowski StefanS., Parki narodowe, „Poznaj swój kraj”, nr 6, 1984, s. 14, ISSN 0832-6151 .
  19. Zielone Brygady, nr 3(45)/93.
  20. Dariusz Podbereski, Marcin S. Wilga: Wędrówki Przyrodnicze, Trasy wycieczek przyrodniczych. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1995, s. 100. ISBN 83-85843-48-5.
  21. Leszek Lubczyński: Ochrona przyrody w Polsce. Formy ochrony przyrody. Parki narodowe. W: Poradnik leśniczego. Świat, 1991, s. 32.
  22. IreneuszI. Hebda IreneuszI., GrzegorzG. Kłys GrzegorzG., ArkadiuszA. Nowak ArkadiuszA., O UTWORZENIE PARKU NARODOWEGO „PUSZCZA ŚLĄSKA”, Acta Geographica Silesiana, 21. WNoZ UŚ, Sosnowiec, 2016, s. 41–49, 2016 . Brak numerów stron w książce
  23. Chciwość – Jestem na pTak! , jestemnaptak.pl  .
  24. JózefJ. Partyka JózefJ., Ruch turystyczny w polskich parkach narodowych, „Folia Turistica”, 22, AWF Kraków, 2010, s. 11, ISSN 0867-3888 .
  25. SławomirS. Bobbe SławomirS., Czy na terenie Puszczy Bydgoskiej powstanie Bydgoski Park Narodowy? , Bydgoszcz Informuje, 3 października 2023   (pol.).
  26. Postawiono pierwszy krok na drodze do parku narodowego na ziemi raciborskiej , naszraciborz.pl  .

Linki zewnętrzne

Polskatematy i zagadnienia
Historia
Geografia
Prawo i ustrój polityczny
Demografia,
bezpieczeństwo
i życie społeczne
Kultura
Gospodarka
Parki narodowe w Polsce
Parki narodowe w Europie
Encyklopedie internetowe (rodzaj oznaczenia):