Królestwo Prus

Wygląd przypnij ukryj Królestwo PrusKönigreich Preußen
1701–1918
Herb Flaga
Herb Flaga
Dewiza: Suum cuique
(Każdemu swoje)
Hymn: Preußenlied
(Pieśń Prus)
Ustrój polityczny

monarchia absolutna (1701-1849) monarchia konstytucyjna od 1849

Stolica

Berlin

Data powstania

18 stycznia 1701

Data likwidacji

9 listopada 1918

Władca

Wilhelm II Hohenzollern

Premier

Maximilian von Baden

Powierzchnia

348 779,87 km²

Populacja (1910)
• liczba ludności


34 472 509

• gęstość

98,8 os./km²

Waluta

Reichsthaler (do 1750)
Thaler (1750-1857)
Vereinsthaler (1857-1871)
Goldmark (1871-1914)
Papiermark (od 1914)

Język urzędowy

niemiecki

Religia dominująca

protestantyzm (władca był kalwinistą, większość populacji wyznawała luteranizm; od 1817 roku unia pruska kościołów)

Mapa opisywanego kraju
Położenie na mapie
Położenie na mapie
Królestwo Prus w 1870 r.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – historyczne państwo rządzone przez dynastię Hohenzollernów, powstałe w 1701 roku w wyniku koronacji Fryderyka III na „króla w Prusach”. W latach 1815–1866 państwo członkowskie Związku Niemieckiego, w latach 1866–1871 Związku Północnoniemieckiego, w latach 1871–1918 Cesarstwa Niemieckiego. Król Prus był jednocześnie cesarzem niemieckim, a Prusy w Cesarstwie miały pozycję hegemoniczną.

Historia

Od 1618 roku Elektorat Brandenburgii (jako część Świętego Cesarstwa Rzymskiego) i Księstwo Pruskie (do 1657 lenno Królestwa Polskiego, następnie suwerenne państwo) były połączone unią personalną, związek ten określany jest nazwą Brandenburgia-Prusy.

Koronacja Fryderyka I Pruskiego w Królewcu

16 listopada 1700 cesarz Leopold I podpisał tzw. „traktat koronny”, zgodnie z którym zezwolił Fryderykowi III na podniesienie Prus Książęcych do rangi królestwa w zamian za udzielenie pomocy w wojnie o sukcesję hiszpańską. Królestwo powstało 18 stycznia 1701, w momencie koronacji elektora brandenburskiego i księcia Prus Fryderyka III na „króla w Prusach” z rezydencją królewską w Berlinie. Nie mógł on przyjąć tytułu króla Prus (gdyż ich część leżała w Królestwie Polskim), ani „króla Brandenburgii” (gdyż Brandenburgia formalnie pozostawała częścią Świętego Cesarstwa Rzymskiego). Koronacja miała miejsce w Królewcu, który był tradycyjną stolicą dotychczasowego Księstwa Pruskiego.

W maju 1715 roku Królestwo Prus dołączyło do III wojny północnej, stając po stronie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Danii, Saksonii, Rosji i Hanoweru. Fryderyk I osobiście prowadził swoją 30-tysięczną armię podczas oblężenia Stralsundu, choć rzeczywiste dowództwo nad wojskiem powierzył Leopoldowi I, księciu Anhaltu-Dessau. W wyniku pokoju w Nystad Prusy uzyskały wschodnią część Pomorza Szwedzkiego ze Szczecinem oraz wyspami Wolin i Uznam.

Fryderyk Wilhelm I swoje rządy poświęcił budowie potęgi militarnej i uzyskaniu niezależności finansowej przez Prusy. Na przestrzeni 27 lat swojego panowania powiększył liczbę żołnierzy pruskich sił zbrojnych z 38 tysięcy w 1713 roku do 83 tysięcy w roku 1740, a także podwyższył ilość funduszy na prowadzenie wojen do 8 milionów talarów, czyniąc Prusy trzecią siłą militarną Europy – po Imperium Rosyjskim i Królestwie Francji.

W 1717 roku wprowadzono obowiązek szkolny oraz zastąpiono obowiązkową służbę wojskową arystokracji płaconym przez nią corocznie podatkiem. W 1723 roku Fryderyk I Wilhelm scentralizował swoją administrację, a 10 lat później wprowadził system rekrutacji do wojska (system kantonalny, niem. Kantonsystem), zgodnie z którym połowę żołnierzy pruskich sił zbrojnych stanowili członkowie uboższych grup społecznych, powoływani przez kantony.

W 1740 roku, po objęciu władzy w państwie przez Fryderyka II wojska pruskie wkroczyły na Śląsk, będący częścią Monarchii Habsburskiej, wywołując tym samym wybuch I wojny śląskiej. Na mocy pokoju wrocławskiego i traktatu berlińskiego Prusy zajęły większość ziem Śląska, poza księstwami cieszyńskim i opawskim, a także częścią księstwa karniowskiego.

W sierpniu 1744 roku wojska pruskie wkroczyły na terytorium Czech. Po początkowych sukcesach i zdobyciu Pragi, Prusacy pod koniec 1744 roku musieli opuścić Pragę, a wojska austriackie na początku 1745 roku kontrolowały cały Górny Śląsk. Wojskom Fryderyka II udało się zwyciężyć nad Austrią i Elektoratem Saksonii w bitwach pod Dobromierzem i Kesseldorf, zmuszając Sasów i Austriaków do podpisania pokoju drezdeńskiego.

W styczniu 1756 roku Fryderyk II, w efekcie prowadzonych wcześniej tajnych rozmów podpisał traktat z Wielką Brytanią, w którym zobowiązał się do nieatakowania Hanoweru w zamian za zapewnienie przez Brytyjczyków nieuczestnictwa wojsk rosyjskich w walce przeciwko Prusom. Wobec ujawnienia paktu prusko-angielskiego, Francja związała się sojuszem wojskowym z Austrią. W 1758 roku Prusy Wschodnie znalazły się pod okupacją rosyjską, która trwała do roku 1762. Śmierć carycy w 1762 roku, nazywana „cudem domu brandenburskiego”, spowodowała jednak przywrócenie władzy Hohenzollernów i podpisanie pokoju w Hubertusburgu w 1763 roku, przypieczętowującego włączenie znacznej części Śląska do Królestwa Prus.

Prusy uczestniczyły w roku 1772 roku w I rozbiorze Polski, w wyniku którego uzyskały 36 000 km², a także obszar województw: chełmińskiego, malborskiego, pomorskiego oraz części inowrocławskiego i kaliskiego. Fryderyk II przyjął wówczas tytuł króla Prus (niem. König von Preussen)

W latach 1778–1779 Prusy brały udział w wojnie o sukcesję bawarską. W jej trakcie nie rozegrała się żadna znacząca bitwa, ponieważ obie strony obawiały się wybuchu konfliktu na dużą skalę. Konflikt zakończył się pokojem cieszyńskim, zgodnie z którym Austrii przypadł niewielki skrawek Bawarii (Innviertel) – Prusy powstrzymały Austrię przed odbudową pozycji w Świętym Cesarstwie Rzymskim, co było jednym z głównych celów polityki Józefa II Habsburga.

27 sierpnia 1791 król Prus wraz z cesarzem Leopoldem II Habsburgiem wydał deklarację z Pillnitz, wzywając siły europejskie do przywrócenia monarchii absolutnej we Francji. Pomimo, że sama deklaracja miała charakter przede wszystkim symboliczny, to we Francji była odczytywana jako zagrożenie dla rewolucji i doprowadziła do jeszcze większej radykalizacji w środowisku rewolucjonistów. 20 kwietnia 1792 Francja wypowiedziała wojnę Austrii, a Prusy stanęły po stronie Habsburgów. We wrześniu 1792 roku została powstrzymana ofensywa wojsk Pruskich w bitwie pod Valmy. W 1795 Prusy wycofały się z wojny, podpisując z Francją traktat pokojowy w Bazylei.

W 1793 roku Prusy wzięły udział w drugim rozbiorze Polski, uzyskując 58 000 km², obejmujących obszar województw: poznańskiego, gnieźnieńskiego, kaliskiego, sieradzkiego, inowrocławskiego, brzeskokujawskiego, płockiego, a także części mazowieckiego i rawskiego oraz ziemi dobrzyńskiej, Gdańska i Torunia. W roku 1795 Prusy w wyniku trzeciego rozbioru Polski uzyskały 43 000 km², zajmując część Mazowsza (z Warszawą) i Litwy oraz Podlasie.

Po krótkotrwałym kryzysie w czasie wojen napoleońskich Prusy odzyskały siłę i zajęły pozycję mocarstwową w Europie. Na kongresie wiedeńskim otrzymały bogate i uprzemysłowione regiony Nadrenii i Westfalii oraz część ziem Królestwa Saksonii (była to rekompensata za utratę części ziem polskich na rzecz Rosji). Po pokonaniu Austrii w 1866 i zwycięstwie nad Francją w 1871 kierowane przez Ottona von Bismarcka Prusy doprowadziły do zjednoczenia Niemiec (bez udziału Austrii) i powstania Cesarstwa Niemieckiego. Proklamowano je w sali lustrzanej pałacu w Wersalu 18 stycznia 1871, w rocznicę koronacji pierwszego pruskiego króla. Jednocześnie do Prus anektowano sprzyjające Austrii Królestwo Hanoweru, Księstwo Szlezwiku, Księstwo Holsztynu, Księstwo Nassau, Elektorat Hesji i Wolne Miasto Frankfurt, a zaniechano aneksji Czech (które pozostały w Austrii). Utworzone w 1871 Cesarstwo Niemieckie było monarchią konstytucyjną – federacyjnym związkiem państw niemieckich pod hegemonią Prus, z instytucjami związkowymi (Reichstag, Bundesrat, Sąd Najwyższy Rzeszy). Król pruski sprawował jednocześnie władzę cesarza niemieckiego.

Klęska militarna Cesarstwa w I wojnie światowej na jesieni 1918 doprowadziła do upadku monarchii – w obliczu rewolucji Wilhelm II uciekł do Holandii i ogłoszono jego abdykację, a zebrane 6 lutego 1919 ogólnoniemieckie Zgromadzenie Narodowe ogłosiło powstanie Republiki Weimarskiej. Prusy stały się krajem związkowym o ustroju republikańskim i demokratycznym, „Freistaat Preußen”.

Zobacz też

Przypisy

  1. Lech Trzeciakowski, Posłowie polscy w Berlinie 1848-1928, Warszawa 2003, s. 60.
  2. Prusy Książęce, Encyklopedia PWN  .
  3. Neue Kriege und ein neuer König , preussen-im-rheinland.de   (niem.).
  4. a b The royal capital , berlin.de, 6 grudnia 2018   (ang.).
  5. RichardR. Cavendish RichardR., The Kingdom of Prussia is Founded , historytoday.com, 1 stycznia 2001   (ang.).
  6. a b BertholdB. Seewald BertholdB., Nordischer Krieg: Preußens König vertrieb die Schweden von Rügen , welt.de, 15 listopada 2018   (niem.).
  7. ZbigniewZ. Anusik ZbigniewZ., W cieniu rosyjskiego imperium. Zarys dziejów wenętrznych i polityki zagranicznej Szwecji w latach 1718-1751 , dspace.uni.lodz.pl, 2000   (pol.).
  8. a b c d Frederick William I , britannica.com, 10 sierpnia 2023   (ang.).
  9. kantonalny system, Encyklopedia PWN  .
  10. a b c wojny śląskie, Encyklopedia PWN  .
  11. Frederick II , britannica.com, 13 sierpnia 2023   (ang.).
  12. a b c d JakubJ. Grudniewski JakubJ., HannaH. Grudniewska HannaH., Pszczyna w okresie wojen śląskich (1740—1763) — zarys dziejów, „Wieki Stare i Nowe”, 17, 2022, s. 1–17, ISSN 2353-9739   (pol.).
  13. Ostpreußen , ome-lexikon.uni-oldenburg.de   (niem.).
  14. Adam Hlebowicz: Kaliningrad bez wizy. Gdansk: Oskar, 2012, s. 144. ISBN 978-83-63709-17-4.
  15. hubertusburski pokój, Encyklopedia PWN  .
  16. a b c AgnieszkaA. Izdebska AgnieszkaA. i inni red., Historia: vademecum, Teraz Matura 2020, Warszawa: Nowa Era, 2015, s. 311, ISBN 978-83-267-2443-5   (pol.).
  17. Könige von Preußen , stadtmuseum-cottbus.de   (niem.).
  18. a b c wojna o sukcesję bawarską, Encyklopedia PWN  .
  19. a b Declaration of Pillnitz , britannica.com   (ang.).
  20. AndrzejA. Łomanowski AndrzejA., Droga do Włoch , historia.rp.pl, 12 września 2008   (pol.).
  21. a b wojny rewolucyjnej i napoleońskiej Francji, Encyklopedia PWN  .

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Historia Niemiec
Historia Niemiec
Kluczowe postacie
Najważniejsze
państwa niemieckie
Pozostałe

Państwa związkowe Związku Północnoniemieckiego (1867–1871)
Królestwa
Wielkie księstwa
Księstwa (Herzogtum)
Księstwa (Fürstentum)
Miasta-państwa

Mapa Związku Północnoniemieckiego

Państwa członkowie Związku Niemieckiego (1815–1866)
Cesarstwa
Królestwa
Elektoraty
Wielkie księstwa
Księstwa (Herzogtum)
Księstwa (Fürstentum)
Landgrafostwa
Wolne miasta

Mapa Związku Niemieckiego

  1. a b W części terytorium poza związkiem.
  2. Od 1863.
  3. a b Połączone z Księstwem Anhalt od 1863.
  4. Do 1847.
  5. Od 1839.
  6. Od 1864 pod okupacją związku.
  7. a b Od 1826.
  8. a b c Do 1826.
  9. a b Do 1850.
  10. Od 1817.
Państwa związkowe Cesarstwa Niemieckiego (1871–1918)
Królestwa
Wielkie Księstwa
Księstwa
Wolne Miasta
inne

Godło Cesarstwa Niemieckiego

Kontrola autorytatywna (państwo historyczne):