Kot domowy

Wygląd przypnij ukryj Kot domowy
Felis catus
Linnaeus, 1758
Sześć obrazów kotów.
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

drapieżne

Rodzina

kotowate

Rodzaj

kot

Gatunek

kot domowy

Synonimy
  • Felis catus domestica Erxleben, 1777
  • Felis silvestris catus

Kot domowy (Felis catus, również Felis silvestris catus) – udomowiony gatunek ssaka z rzędu drapieżnych z rodziny kotowatych. Koty zostały udomowione około 9500 lat temu i są obecnie najpopularniejszymi zwierzętami domowymi na świecie. Gatunek ten prawdopodobnie pochodzi od kota nubijskiego, przy czym w Europie krzyżował się ze żbikiem. Przez IUCN/SSC jest uznawany za gatunek inwazyjny.

Historia

Przodkiem kota domowego jest kot nubijski – według poglądów większości współczesnych naukowców różnice pomiędzy kotem domowym i nubijskim są tak niewielkie, że należą one do tego samego gatunku. Istnieją rozbieżności w kwestii daty udomowienia kota. Większość źródeł sugeruje lata 4000–3700 p.n.e., a miejscem, w którym miało do tego dojść, była Nubia. Istnieją jednak dowody (grób mężczyzny z kotem z Cypru sprzed ok. 7500 r. p.n.e.), że domestykacja kota zaczęła się znacznie wcześniej (około 9500 lat temu) i trwała kilka tysięcy lat, a jej miejscem był obszar Żyznego Półksiężyca w Azji Zachodniej. Już ok. 2000 r. p.n.e. kot był pospolicie hodowany w starożytnym Egipcie, gdzie był zwierzęciem świętym, utożsamianym z boginią Bastet, a zwłoki kotów mumifikowano. Również Germanie kojarzyli go ze swoją boginią płodności Freją, która jeździła powozem zaprzężonym w te zwierzęta. Później zaczęto wykorzystywać go do tępienia gryzoni. Od momentu swego udomowienia kot stał się bohaterem licznych baśni i mitów.

Wyhodowano wiele ras kota domowego, różniących się ubarwieniem, wielkością i długością włosów; współczesne wzorce niektórych starszych ras znacznie odbiegają od ich wcześniejszych cech (jak w przypadku kotów perskich czy syjamskich).

Wiek kota

3-tygodniowa samica kota domowego Dziesięciomiesięczna samica kota domowego Koty żyjące na działkach

Koty żyjące w środowisku naturalnym dożywają średnio do 8 lat, natomiast koty trzymane w domu osiągają wiek około 14-17 lat. Na długość życia wpływa szereg czynników, takich jak: płeć, styl życia czy zwyczaje, jak i również kwestia sterylizacji lub kastracji. Najdłużej żyjącym kotem według Księgi rekordów Guinnessa była kotka imieniem Creme Puff z Teksasu (1967–2005), która przeżyła 38 lat i 3 dni.

Małe kocięta rozwijają się szybko. Stają się w pełni samodzielne w wieku od 8 do 12 tygodni i wtedy mogą trafić do nowych właścicieli. Gdy mają około 3 miesięcy, kotka przestaje się nimi interesować i zmusza je do samodzielności. W wieku około 5 miesięcy kocięta wymieniają zęby na stałe. Dzieciństwo kończy się wraz z uzyskaniem dojrzałości płciowej. W tym okresie może pojawić się pierwsza ruja, a kot zaczyna oznaczać swoje terytorium.

Wyraźne objawy starości pojawiają się zwykle po 7. roku życia: coraz częściej pojawia się kamień nazębny, słabnie wzrok, słuch i węch, stają się powolne oraz słabe. Stare koty są bardzo wrażliwe na zmiany środowiskowe i stres.

Anatomia

Kot domowy ma okrągłą głowę, duże oczy przystosowane do widzenia w warunkach niewielkiego natężenia światła, spiczaste uszy. Posiada bardzo dobry słuch i wzrok; węch około czterokrotnie silniejszy od ludzkiego oraz dobrze wykształcony zmysł dotyku. Posiada włosy czuciowe, wydatne zwłaszcza nad górną wargą (popularnie „wąsy”), także nad oczami i na policzkach oraz po wewnętrznej stronie przednich łap. Pozbawiony opieki człowieka niekiedy ulega zdziczeniu, może też krzyżować się ze żbikiem.

Pazury kota są ostre, zakrzywione, zaopatrzone w specjalny mechanizm umożliwiający ich chowanie. Pazury rosną przez cały czas i koty muszą je ścierać drapiąc. Drapanie jest także formą oznaczania terenu, ponieważ ścierając pazury kot pozostawia swój zapach.

Niezwykle ważnym narządem jest język. Służy nie tylko do wylizywania sierści, ale przede wszystkim pozwala pobierać pokarm oraz wodę – koci język musi być na tyle zwinny, by zdążyć, pomimo oddziałującej na wodę grawitacji, wciągnąć słup cieczy do pyska. W przypadku utraty języka zwierzę jest w stanie przeżyć zaledwie dwa, trzy dni.

Koty wykazują heterodontyzm i difiodontyzm (co jest typowe dla ssaków). Młody kot ma 26 zębów:

Wzór zębowy I C P M
26 = 3 1 3 -
3 1 2 -


Dorosły kot ma 30 zębów:

Wzór zębowy I C P M
30 = 3 1 3 1
3 1 2 1


Masa ciała kota waha się od 2,5 do 7 kg. Niektóre jednak uzyskują większy ciężar, dochodzący do ok. 15 kg (np. Maine Coon oraz norweski leśny).

Anatomia kota Szkielet kota:

A – kręgi szyjne (7 kręgów), B – kręgi piersiowe (13 kręgów), C – kręgi lędźwiowe (7 kręgów),D – kręgi krzyżowe (3 kręgi), E – kręgi ogonowe (19 -21 kręgów),

1 – czaszka,
2 – żuchwa,
3 – łopatka,
4 – mostek,
5 – kość ramieniowa,
6 – kość promieniowa,
7 – człony palcowe,
8 – kości śródręcza,
9 – kości nadgarstka,
10 – kość łokciowa,
11 – żebra,
12 – rzepka,
13 – kość piszczelowa,
14 – kości śródstopia,
15 – kości stawu skokowego,
16 – kość strzałkowa,
17 – kość udowa,
18 – miednica.
Zęby kota Kły stałe wypychają kły mleczne Wibrysy u kota domowego

Znaczenie terenu i problemy z nim związane

Koty znaczą swój teren również w domu. Znaczenie terenu polega na ocieraniu się kota o ściany, meble czy nogi właściciela, co może być odebrane jako przejaw sympatii. Kocury oprócz ocierania, po osiągnięciu dojrzałości płciowej zaznaczają teren moczem z feromonami, który ma inny, dużo bardziej intensywny zapach niż ich normalny mocz. Zapach moczu zmienia się (na „normalny”) kilka tygodni po zabiegu kastracji, zazwyczaj wykastrowane kocury w ogóle nie oznaczają terenu moczem (zdarza się to tylko gdy przed zabiegiem odruch znaczenia był bardzo utrwalony). Nie jest prawdą, że tylko kocury znaczą moczem swój teren, zachowanie to obserwuje się również u bardzo dominujących, płodnych kotek (tzw. matki stada). Znaczenie kotek dominujących odbywa się tak samo jak u kocurów, polega na mocnym strzyknięciu moczem w pozycji stojącej. Oprócz tego kotki w czasie rui często moczą się w różnych miejscach: zachowanie to ma na celu zwabienie partnera, i również ustępuje po kastracji.

Fizjologia

Ułożenie kota podczas snu w celu zmniejszenia utraty ciepłoty ciała

Koty są zoofagami, jednak badania wykazały, że koty potrafią efektywnie (>90%) trawić i wykorzystywać węglowodany prawie tak samo dobrze jak psy, są więc dla nich odpowiednim źródłem kalorii.

Dzienna długość snu kota jest zmienna, zwykle śpią one od 12 do 16, średnio 13–14 godzin. Niektóre koty mogą spać nawet 20 godzin w ciągu doby.

Normalna temperatura ciała kota waha się od 38 do 39 °C. Gorączka u kota występuje, gdy temperatura jego ciała przekracza 39,5 °C. Temperatura 37,5 °C oznacza hipotermię.

Serce kota w normalnych warunkach bije od 140 do 220, a podczas odpoczynku od 150 do 180 uderzeń na minutę.

Rozmnażanie

Kotka karmiąca młode

Koty rozmnażają się płciowo, zapłodnienie jest wewnętrzne. Okres rui trwa od 5 do 6 dni. W ciągu roku kotka wchodzi w niego od 2 do 4 razy. Okres aktywności płciowej (estrus) objawia się wzmożonym pozostawianiem śladów zapachowych (np. znaczenie terenu moczem) i częstym miauczeniem. Okres braku aktywności płciowej (anestrus) trwa około 8 tygodni. Czasem zdarza się, że kotka wchodzi w fazę przedrujową (proestrus) wkrótce po porodzie.

Cykl rozrodczy trwa u kotki 2–3 tygodnie. Uwolnienie komórki jajowej (owulacja) wywoływane jest przez stymulację receptorów bólu u samicy podczas kopulacji dzięki zrogowaciałym wyrostkom na prąciu samca (charakterystyczne krzyki kotki to m.in. efekt bólu odczuwanego przez samicę). Jeżeli dojdzie do owulacji wytwarzany jest hormon uwalniający kilka komórek jajowych. Przy braku kopulacji komórka jajowa nie jest uwalniana i obumiera.

Po owulacji komórki osłonki pęcherzyka jajnikowego przekształcają się w przejściowy narząd dokrewny, położony na powierzchni jajnika, który zaczyna produkować progesteron. Po kilku dniach od owulacji zapłodnione komórki jajowe przemieszczają się do macicy. Ciąża trwa zwykle 65–66 dni. W przypadku owulacji zakończonej brakiem zapłodnienia w organizmie powstają hormony identyczne jak podczas ciąży, co skutkuje tzw. ciążą rzekomą, która trwa 30–40 dni i prawdopodobnie ma ochronić kotkę przed skutkiem wyczerpujących i powtarzających się cykli rujowych.

Ciąża kończy się narodzinami od 1 do 8 (przeważnie 3–5) kociąt. Ponieważ kotka może odbyć stosunki z wieloma samcami w ciągu rui, kocięta z jednego miotu mogą mieć kilku ojców. Gdy kotka urodzi kocięta choćby o 10 dni wcześniej, jest duże prawdopodobieństwo, że małe kociaki nie przeżyją. Po urodzeniu kocięta przez 7 do 14 dni są zupełnie ślepe, dopiero potem otwierają oczy (nie jednocześnie, np. jedno w 9. dniu, a drugie w 11.). Kocięta są karmione mlekiem matki przez 13 tygodni, chociaż zdarzają się przypadki kiedy są one karmione znacznie dłużej.

Kocięta powinny pozostać z matką i rodzeństwem przez minimum 12 tygodni. Z punktu widzenia behawioru i rozwoju społecznego zaleca się, by kocię z matką pozostało przez 14–16 tygodni. Zbyt wczesne odłączenie kociąt od matki może skutkować problemami z układem odpornościowym (podatność na występowania chorób), ze spożywaniem posiłków oraz wydalaniem (pozostawianie moczu i kału poza kuwetą), trudnościami z zachowaniami socjalizacyjnymi (porozumiewanie się kota z innymi zwierzętami i człowiekiem), oraz zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi.

Zachowanie, pielęgnacja i opieka nad kotem

Wędrówki

Kot domowy w terenie Z upolowaną myszą Półdzikie koty na wyspie Rodos Bezdomne koty domowe, żyjące w mieście

Badania prowadzone przez naukowców z University of Illinois at Urbana-Champaign z użyciem nadajników radiowych pozwoliły stwierdzić, jak koty mieszkające z ludźmi i zdziczałe zachowują się w terenie. Stwierdzono, że:

cecha kot mieszkający z ludźmi kot zdziczały
część czasu poświęcona na wypoczynek 80% 62%
część czasu poświęcona na małą aktywność (higiena) 17% 24%
część czasu poświęcona na większą aktywność (polowanie) 3% 14%
obszar wędrówek 0,3 km² 5,5 km²
liczba badanych osobników 18 24

Emocje

Stan emocjonalny kota można odczytać, obserwując jego zachowanie.

Ogon kota oprócz pomagania mu w utrzymaniu równowagi w chodzeniu na wąskich powierzchniach sygnalizuje również nastrój zwierzęcia. Ogon ustawiony na wprost oznacza, że kot jest spokojny. Ogon uniesiony pionowo do góry oznacza chęć kota do zabawy. Gdy zwierzę macha ogonem, oznacza to, że jest zdenerwowane, czyli inaczej niż jest to w przypadku psa. Machanie końcem ogona oznacza zainteresowanie, a jeżeli kot stoi przy tym na ugiętych łapkach – podniecenie, kiedy kot ma lekko najeżone włosy na karku i napuszony ogon jest poważnie zaniepokojony lub zdenerwowany sytuacją. Będąc rozdrażnionym może zaatakować innego osobnika.

Kot uwielbia pogoń za szybko poruszającymi się przedmiotami i wchodzenie na drzewa, z których jednak z trudem schodzi. Świetnie też potrafi bawić się sam. Z braku gryzoni (np. w mieszkaniu, w mieście), aby zaspokoić swój instynkt łowiecki, poluje na owady, zwłaszcza latające.

Zachowania społeczne

Zabawa z młodym kotem może zakończyć się podrapaniem

Koty są często opisywane jako zwierzęta samotne. W rzeczywistości jednak są z natury towarzyskie – socjalne. Mają słabo rozwinięty instynkt stadny; oznacza to, że w stanie bezdomnym same dbają o swoje podstawowe potrzeby (bezpieczeństwo, pożywienie) jednak wymagają pomocy człowieka. Bezdomne koty domowe żyją najczęściej w koloniach, lecz nie tworzą stada, gdyż każdy osobnik dba sam o siebie. Starsze zwierzęta niekiedy wykazują agresję wobec młodych.

Relacja pomiędzy ludźmi a kotami domowymi przez tysiące lat nabrała cech symbiozy. Koty dostrzegają różnice gatunków i wiedzą, że ich opiekunowie nie są kotami. Potwierdza to różnica między językiem ciała używanym przez kota w kontaktach z ludźmi a tym używanym wobec przedstawicieli swojego gatunku. Niektórzy zoologowie uważają, że kot traktuje opiekuna jak zastępczą matkę, pozostając w stanie „przedłużonego dzieciństwa”.

Kot nie znosi złego traktowania i jest pod tym względem bardzo pamiętliwy. Dobrze traktowany, przywiązuje się do swego właściciela i na swój powściągliwy sposób okazuje mu przyjazne uczucia (wybiega na spotkanie, wychodzi na spacery, towarzyszy przy pracy, domaga się głaskania itp.). Niektóre koty można nauczyć prostych sztuczek, np. „proszenia” o jedzenie lub aportowania.

Higiena

Kot zwilżający śliną łapę Kot liżący grzbiet

Koty nie używają, tak jak inne zwierzęta, jakichkolwiek zbiorników wodnych do mycia się. Czyszczą swoje futro kilkakrotnie w ciągu dnia, liżąc sierść, a tam gdzie nie sięgają językiem – zwilżoną językiem łapą, wycierają dokładnie całe ciało. Język kota jest szorstki (ma wiele małych „haczyków”, tzw. zębów rogowych języka), przez co skutecznie wygładza sierść, usuwa brud z futra i obumarłe włosy. Połykanie włosów w trakcie higieny może prowadzić do zakłaczenia, czyli powstawania pilobezoarów (zwanych także wypluwkami lub potocznie kłaczkami). W usunięciu zakłaczenia pomaga kotu jedzenie trawy oraz niektórych rodzajów surowego mięsa, dzięki czemu jego układ trawienny działa lepiej i nie jest zanieczyszczony.

Karma

W zależności od wieku kota, jego stanu, temperatury, trzeba dostosować karmę.

Aplikacje dla kota i zabawa

Zabawa jest bardzo ważna dla kota, pozwala to na zachowanie więzi z właścicielem. W ostatnich czasach można znaleźć aplikacje, zapewniające kotu zabawę. Zazwyczaj na ekranie pokazuje się wtedy myszka, którą kot za wszelką cenę chce złapać. Można również stosować bezpieczne lasery, gdyż niektóre mogą spowodować krzywdę. W sprzedaży znajduje się jeszcze wiele innych zabawek dla pupila. Najpopularniejszym sposobem zabawy jest kłębek wełny, ale nie jest to w pełni bezpieczne, najlepiej stosować tę zabawkę jedynie gdy właściciel jest w pobliżu. Nie zaleca się używania rąk do zabawy, nawet jeśli kot jest ostrożny, to w przypływie emocji, może ugryźć lub podrapać. Poza tym można również włożyć kocimiętkę do uszytej myszki. Wszystkie wymienione tu metody rozbudzają instynkt łowcy u kota.

Kuweta

Koty zazwyczaj szybko uczą się korzystać z kuwety. Najważniejsze jest, aby była czysta oraz żeby żwir był świeży. Zaobserwowano, że kuweta, pachnąca kocim moczem, zniechęca zwierzę do korzystania z niego. Wyróżnia się trzy typy żwiru do kuwety. Są to:

Kot domowy a przyroda, bioróżnorodność

Kot domowy jest zwierzęciem udomowionym, tym samym naturalnym terenem na którym przebywa i żyć powinien są miejsca zamieszkania człowieka. Mimo tego w Polsce jest to zwierzę masowo wypuszczane bez nadzoru poza siedzibę ludzką na wsiach, jak i w miastach. Człowiek puszczając kota bez nadzoru odpowiada rocznie za śmierć 583,4 miliona ssaków, i nawet do 135,7 miliona ptaków na terenach wiejskich. Nie wliczono do tej liczby upolowanych płazów oraz gadów. Nie wliczono także danych z terenów miejskich. Na podstawie badań opublikowanych w 2013 roku oszacowano, że rocznie w USA koty domowe zabijają 1,3–4,0 miliarda ptaków oraz 6,3–22,3 miliarda ssaków. Ze względu na wysoką liczbę kocich ofiar oraz bezpieczeństwa kota, nie rekomenduje się wypuszczania kotów bez nadzoru.

Negatywny wpływ kota domowego na dzikie zwierzęta może przybrać również bardziej pośrednie formy. Zaobserwowano, że obecność modelu kota w pobliżu gniazd kosów w okresie lęgowym istotnie wpływała na zachowanie ptaków: zwiększała częstość wydawania głosu ostrzegawczego, a także zmniejszała czas, jaki rodzice spędzali na opiekę nad gniazdem, co spowodowało zmniejszenie ilości dostarczanego pisklętom pokarmu. Ponadto, gniazda ptaków były bardziej narażone na atak ze strony drapieżników (przede wszystkim innych ptaków), gdy ustawiano w ich pobliżu model kota. Kot domowy jako jeden z żywicieli ostatecznych pierwotniaka Toxoplasma gondii przyczynia się również do zwiększonej transmisji toksoplazmozy wśród dzikich zwierząt.

Skuteczność kota domowego w walce z plagą myszy i szczurów jest niewielka. Podstawową metodą redukcji niepożądanych gryzoni przez człowieka jest ograniczenie dostępu do pożywienia i wspierania gatunków naturalnie polujących na gryzonie. Obecność kota jedynie powoduje u gryzoni zmiany schematów poruszania się, jednak nie likwiduje problemu dla człowieka.

Rasy kota domowego

Kot syjamski – jedna z ras kotów

Występuje około stu ras kota domowego; występują zarówno nagie sfinksy, jak i długowłose persy. Różne organizacje felinologiczne uznają różne rasy (standardy ras różnych organizacji również mogą być inne). W Polsce najczęściej spotyka się z rasami uznanymi przez FIFe oraz Polski Związek Felinologiczny. Ogólnie na świecie za koty rasowe uznaje się te, które posiadają rodowód wystawiony przez jedną z dziewięciu organizacji należących do World Cat Congress. Większość z nich wyróżnia cztery kategorie.

Kot w kulturze

Czarny kot

W Japonii uważano je za wcielenie demonów (zob. bakeneko). W chrześcijańskiej, średniowiecznej Europie czarne koty kojarzono niekiedy z czarownicami (zob. chowaniec), ślad tych przesądów pozostał do dzisiaj w powiedzeniu o pechu przynoszonym przez czarnego kota. Charakterystyczną duńską tradycją związaną z irlandzkim świętem Fastelavn jest „zabawa w kota w beczce” – ostatni przypadek wykorzystania żywego zwierzęcia zanotowano około 1880 roku w Reersø.

We współczesnej kulturze zachodniej kot to uosobienie niezależności i tajemniczości. Jednym z najbardziej znanych współczesnych dzieł nawiązujących do kotów jest musical Andrew Lloyda Webbera Koty.

W Japonii popularną maskotką jest maneki-neko, czyli figurka kota z podniesioną łapką w geście zaproszenia, widniejąca przy wejściu do domów, biur, sklepów i restauracji, co ma zapewnić m.in. powodzenie w interesach.

17 lutego obchodzony jest jako Światowy Dzień Kota. W Polsce święto to jest obchodzone od 2006 roku.

Kot w literaturze

Freja i jej koty

Kot w sztuce kulinarnej

Zobacz też

Przypisy

  1. a b c Felis catus, Integrated Taxonomic Information System  (ang.).
  2. C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 42. (łac.).
  3. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Felis catus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) . Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.)
  4. John Pickrell: Oldest Known Pet Cat? 9,500-Year-Old Burial Found on Cyprus. National Geographic, 2004-04-08. . (ang.).
  5. Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener, Stephen J. O’Brien’s: The Evolution of House Cats: Scientific American. www.scientificamerican.com, 2009-06. . . (ang.).
  6. Felis catus, Global Invasive Species Database , Invasive Species Specialist Group (ISSG)   (ang.).
  7. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 406. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
  8. Archeowieści. . . (pol.).
  9. Ile żyją koty?  
  10. Guinness World Records 2010. Bantam; Reprint edition, 2010, s. 320. ISBN 978-0553593372. Cytat: The oldest cat ever was Creme Puff, who was born on August 3, 1967 and lived until August 6, 2005--38 years and 3 days in total.
  11. Nie zabieraj kociąt zbyt wcześnie od matki!, NikolettaN. Parchimowicz NikolettaN., koty.pl .brak strony (książka)
  12. IzabelaI. Cupiał IzabelaI., Kot senior – jak dbać o starszego kota?  
  13. MateuszM. Kudła MateuszM., Kot Teodor wraca do zdrowia po operacji. „Bez języka zginąłby śmiercią głodową” , TVN24, marzec 2014   (pol.).
  14. a b Helena Przespolewska: Podstawy anatomii zwierząt domowych. Warszawa: Wydawnictwo „Wieś Jutra”, 2009, s. 77. ISBN 83-89503-67-0.
  15. Clinical NutritionC.N. Team Clinical NutritionC.N., Grain-Free Diets – Big on marketing, Small on truth , Clinical Nutrition Service at Cummings School, 14 czerwca 2016   (ang.).
  16. SkeptVet Science-based PetS.S.P. Health SkeptVet Science-based PetS.S.P., Dietary Carbohydrates and Cats: It’s the Calories! | , 22 czerwca 2011   (ang.).
  17. SkeptVet Science-based PetS.S.P. Health SkeptVet Science-based PetS.S.P., Dietary Carbohydrates are NOT “Toxic” to Cats | , 19 czerwca 2018   (ang.).
  18. A.C.A.C. Carciofi A.C.A.C. i inni, Effects of six carbohydrate sources on dog diet digestibility and post-prandial glucose and insulin response, „Journal of Animal Physiology and Animal Nutrition”, 92 (3), 2008, s. 326–336, DOI10.1111/j.1439-0396.2007.00794.x, ISSN 1439-0396, PMID18477314  .
  19. L. D. de-Oliveira i inni, Effects of six carbohydrate sources on diet digestibility and postprandial glucose and insulin responses in cats, „Journal of Animal Science”, 86 (9), 2008, s. 2237–2246, DOI10.2527/jas.2007-0354, ISSN 1525-3163, PMID18469063  .
  20. S. GyS.G. Fekete S. GyS.G. i inni, Comparison of feed preference and digestion of three different commercial diets for cats and ferrets, „Journal of Animal Physiology and Animal Nutrition”, 89 (3–6), 2005, s. 199–202, DOI10.1111/j.1439-0396.2005.00536.x, ISSN 0931-2439, PMID15787995  .
  21. J.G.J.G. Morris J.G.J.G., J.J. Trudell J.J., T.T. Pencovic T.T., Carbohydrate digestion by the domestic cat (Felis catus), „The British Journal of Nutrition”, 37 (3), 1977, s. 365–373, DOI10.1079/bjn19770040, ISSN 0007-1145, PMID861189  .
  22. a b c Zadziwiające kocie amory. PAP SA, 2013-12-11. . (pol.).
  23. Ruja , Vetopedia, 20 stycznia 2016 .
  24. Madhumita Venkataramanan. Kocimi ścieżkami. „Świat Nauki”. nr. 9 (241), s. 14, wrzesień 2011. Prószyński Media. ISSN 0867-6380
  25. https://zooart.com.pl/blog/zachowanie-kota-co-oznacza-koci-jezyk-i-mowa-ciala-kota Jacek Narożniak
  26. Ogon kota / Budowa / Artykuły / Świat kotów – wiedza – biologia, historia, gatunki, prawo, kultura, zachowania. . (pol.).
  27. Łowny, łowniejszy, najłowniejszy / Zachowania / Artykuły / Świat kotów – wiedza – biologia, historia, gatunki, prawo, kultura, zachowania. . (pol.).
  28. Zachowania społeczne, polskiekoty.pl  .
  29. Jak nauczyć kota aportować? Czy da się to zrobić?. www.zooart.com.pl. . (pol.).
  30. a b c PatrycjaP. Polch PatrycjaP. (red.), Koty, Ożarów Mazowiecki: Przedsiębiorstwo Wydawniczo-Handlowe "Arti", Artur Rogala, Mariusz Rogala, 2019, ISBN 978-83-7740-911-4, OCLC 1150624051 .brak strony (książka)
  31. DagnyD. Krauze-Gryz DagnyD., JakubJ. Gryz JakubJ., MichałM. Żmihorski MichałM., Cats kill millions of vertebrates in Polish farmland annually, „Global Ecology and Conservation”, 17, 2019, e00516, DOI10.1016/j.gecco.2018.e00516   (ang.).
  32. Scott R.S.R. Loss Scott R.S.R., TomT. Will TomT., Peter P.P.P. Marra Peter P.P.P., The impact of free-ranging domestic cats on wildlife of the United States, „Nature Communications”, 4 (1), 2013, s. 1396, DOI10.1038/ncomms2380, ISSN 2041-1723   (ang.).
  33. ColinC. Bonnington ColinC., Kevin J.K.J. Gaston Kevin J.K.J., Karl L.K.L. Evans Karl L.K.L., Fearing the feline: domestic cats reduce avian fecundity through trait-mediated indirect effects that increase nest predation by other species, „Journal of Applied Ecology”, 50 (1), 2013, s. 15–24, DOI10.1111/1365-2664.12025, ISSN 1365-2664   (ang.).
  34. R.W.R.W. Gerhold R.W.R.W., D.A.D.A. Jessup D.A.D.A., Zoonotic Diseases Associated with Free-Roaming Cats: Zoonoses and Free-Roaming Cats, „Zoonoses and Public Health”, 60 (3), 2013, s. 189–195, DOI10.1111/j.1863-2378.2012.01522.x   (ang.).
  35. MacarenaM. Barros MacarenaM. i inni, Toxoplasma gondii infection in wild mustelids and cats across an urban-rural gradient, „PLOS One”, 13 (6), 2018, e0199085, DOI10.1371/journal.pone.0199085, ISSN 1932-6203, PMID29924844, PMCIDPMC6010287   (ang.).
  36. Gregory E.G.E. Glass Gregory E.G.E. i inni, Trophic Garnishes: Cat–Rat Interactions in an Urban Environment, „PLoS ONE”, 4 (6), 2009, DOI10.1371/journal.pone.0005794, ISSN 1932-6203, PMID19492061, PMCIDPMC2686234  .
  37. Aktualności , www.pzf.pl   (pol.).strona główna serwisu
  38. Mru Mru.
  39. http://kotrosyjski.com.pl/zakup-kota/ Definicja kota rasowego.
  40. Fastelavn!. detsker.nu. . (webarchive).
  41. a b Światowy Dzień Kota. TVP Info. .
  42. H.P. Lovecraft’s „The Cats of Ulthar”. www.hplovecraft.com. .
  43. KarolK. Barzowski KarolK., Uratowany przez kota. Historia Jamesa Bowena – bezdomnego narkomana, który został autorem bestsellerów , Onet.pl, 12 stycznia 2017 .
  44. Szwajcarzy jak Chińczycy jedzą koty i psy. To bożonarodzeniowa tradycja. swiat.newsweek.pl . 2014-11-28. .
  45. Leszek Ślazyk: Mięso gotowanych żywcem kotów w kantońskich restauracjach. chiny24.com . 2010-10-14.
  46. MarianneM. Brown MarianneM., Kot na talerzu , www.forumdwutygodnik.pl  .

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kontrola autorytatywna (klasa organizmów określana jedną wspólną nazwą):Encyklopedia internetowa: Identyfikatory zewnętrzne: